Birden fazla fabrikası, deposu veya şubesi olan işverenler için sendikal süreçlerin en kritik sorularından biri şudur: Toplu iş sözleşmesi (TİS) her işyeri için ayrı ayrı mı yapılacak, yoksa tüm işyerlerini kapsayan tek bir sözleşme mi? 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu bu soruya işletme toplu iş sözleşmesi kavramıyla yanıt verir.
İşletme TİS'i, yetki tespitindeki çoğunluk hesabından toplu görüşme masasının yapısına, ücret politikasının tek tipleşmesinden grev riskinin kapsamına kadar birçok konuyu etkiler. Bu yazıda işletme TİS'inin ne olduğunu, hangi durumlarda zorunlu olduğunu ve işyeri ile grup TİS'lerinden farklarını ele alıyoruz.
TİS Düzeyleri: İşyeri, İşletme ve Grup
6356 sayılı Kanun, TİS'in farklı düzeylerde yapılabileceğini öngörür:
| TİS türü | Kapsam | Taraflar |
|---|---|---|
| İşyeri TİS'i | Tek bir işyeri | İşçi sendikası ve işveren |
| İşletme TİS'i | Aynı işverene ait, aynı iş kolundaki birden fazla işyeri | İşçi sendikası ve işveren |
| Grup TİS'i | Bir işveren sendikasına üye birden fazla işverenin aynı iş kolundaki işyerleri | İşçi sendikası ve işveren sendikası |
Bunlara ek olarak, iş kolu düzeyinde belirli konuları düzenleyen çerçeve sözleşme de kanunda yer alır. Çerçeve sözleşmeyi çerçeve sözleşme nedir yazımızda ayrıca ele aldık.
İşletme Toplu İş Sözleşmesi Ne Zaman Zorunludur?
Kanunun temel kuralı şudur: Aynı işverene ait, aynı iş kolunda birden fazla işyeri bulunuyorsa, TİS işletme düzeyinde yapılır. Bu durumda sendika, işyerlerinden yalnızca biri için ayrı bir işyeri TİS'i talep edemez; tüm işyerlerini kapsayan bir işletme TİS'i yapılması gerekir.
Bu kuralın uygulanması için şu koşullar birlikte aranır:
- İşyerlerinin aynı işverene ait olması (aynı tüzel kişilik),
- İşyerlerinin aynı iş kolunda bulunması,
- Birden fazla işyerinin bulunması.
Farklı tüzel kişiliklere ait şirketler (örneğin aynı holdinge bağlı ayrı şirketler) kural olarak tek bir işletme oluşturmaz. Aynı işverene ait olup farklı iş kollarına giren işyerleri ise ayrı ayrı değerlendirilir.
Yetki Tespitinde %40 Kuralı
İşletme TİS'inin en önemli sonucu yetki hesabında ortaya çıkar. Sendikanın işletme düzeyinde yetkili olabilmesi için:
- Kurulu olduğu iş kolunda çalışan işçilerin en az %1'ini üye kaydetmiş olması,
- İşletmede çalışan işçilerin %40'ından fazlasını üye kaydetmiş olması gerekir.
İşyeri TİS'inde ise çoğunluk şartı, işyerinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasıdır.
Örnek hesaplama
Örnek senaryo olarak, aynı iş kolunda üç işyeri olan bir işvereni ele alalım:
| İşyeri | İşçi sayısı (örnek) | Sendika üyesi (örnek) |
|---|---|---|
| A fabrikası | 300 | 210 |
| B fabrikası | 150 | 30 |
| C deposu | 50 | 5 |
| Toplam | 500 | 245 |
A fabrikası tek başına değerlendirilseydi üye oranı %70 olurdu. Ancak işletme düzeyinde hesap yapıldığında üye oranı 245 / 500 = %49 olur. Bu oran %40'ın üzerinde olduğundan sendika işletme düzeyinde yetki şartını sağlar. Eğer A fabrikasındaki üye sayısı 160 olsaydı, toplam üye 195 ve oran %39 olacağından işletme düzeyinde yetki şartı sağlanamazdı.
Bu örnek, işletme niteliğinin yetki sonucunu nasıl değiştirebileceğini göstermektedir. İşletme niteliği tartışmalarının yetki itirazlarında neden sık gündeme geldiğini yetki tespitine itiraz yazımızda anlattık.
İşletme TİS'inin İşverene Etkileri
İşletme TİS'i, tüm işyerleri için tek bir müzakere ve tek bir sözleşme anlamına gelir. Bunun hem avantajları hem de dikkat edilmesi gereken yönleri vardır:
Avantajlar:
- Farklı işyerleri için ayrı ayrı müzakere yükü ortadan kalkar.
- Ücret ve yan haklarda işyerleri arasında tutarlılık sağlanır.
- Tek bir yetki ve görüşme takvimi yönetilir.
Dikkat edilecek noktalar:
- Farklı bölgelerdeki yaşam maliyeti ve piyasa ücreti farklılıkları tek bir ücret yapısında dengelenmelidir.
- Grev kararı alınırsa, kapsam tüm işletmeyi etkileyebilir.
- Yeni açılan işyerleri, aynı iş kolundaysa mevcut işletme TİS'inin kapsamına girebilir.
Çok Lokasyonlu İşverenler İçin Kontrol Listesi
- Tüm işyerlerinizi, her birinin iş kolunu ve SGK sicil bilgilerini tek bir tabloda listeleyin.
- Aynı iş kolundaki işyerlerinin işletme bütünlüğü içinde olup olmadığını değerlendirin.
- Bölgesel ücret farklılıklarını TİS'te nasıl ele alacağınıza dair bir politika belirleyin.
- Yeni işyeri açılışlarında işletme TİS'inin kapsamına etkisini önceden değerlendirin.
- İşyerleri arasında personel geçişlerinde TİS uygulamasının nasıl yapılacağını netleştirin.
Grup TİS'i ile Karşılaştırma
İşletme TİS'i ile sıkça karıştırılan bir diğer kavram grup TİS'idir. Grup TİS'i, bir işveren sendikası ile işçi sendikası arasında, işveren sendikasına üye birden fazla işverenin aynı iş kolundaki işyerlerini kapsayacak şekilde yapılır. İki model arasındaki temel farklar şunlardır:
- Taraf: İşletme TİS'inde işverenin kendisi, grup TİS'inde ise işveren sendikası masaya oturur.
- Kapsam: İşletme TİS'i tek bir işverene aittir; grup TİS'i birden fazla işvereni kapsar.
- Karar süreci: Grup TİS'inde işveren tarafının kararları işveren sendikasının iç işleyişine göre alınır; tek bir işverenin özel ihtiyaçları ikinci planda kalabilir.
- Ücret yapısı: Grup TİS'leri genellikle iş kolu genelinde benzer ücret ve yan hak standartları oluşturur.
İşveren sendikasına üye olmayı düşünen işverenler, grup TİS'inin kendi ücret politikalarına ve rekabet koşullarına etkisini önceden değerlendirmelidir. Bağımsız kalmak esneklik sağlarken, sendika üyeliği müzakere uzmanlığına ve sektörel dayanışmaya erişim imkânı sunar.
Toplu Sözleşme Yapılanmasında Destek
İşletme TİS'i, çok lokasyonlu işverenler için hem fırsat hem de karmaşıklık kaynağıdır. İK Partner olarak iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizle işyeri yapınızın analizi, yetki senaryoları ve işletme genelinde uyumlu ücret yapıları konusunda destek sunuyoruz. Ücretsiz ilk görüşmede yapınızı birlikte değerlendirebiliriz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için bir hukuk danışmanına başvurmanızı öneririz.
