Bel fıtığı, boyun düzleşmesi, karpal tünel sendromu, omuz ağrıları... Bu rahatsızlıklar çoğu zaman tek bir kazanın değil, aylar ve yıllar boyunca tekrarlanan küçük zorlanmaların sonucudur. Görünür bir kaza yaşanmadığı için de genellikle geç fark edilir. İşyerinde ergonomi, işi, ekipmanı ve çalışma ortamını insanın fiziksel kapasitesine uygun hale getirerek bu sinsi risklerin önüne geçmeyi amaçlar.
Kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları, işgücü kaybının ve işe devamsızlığın önemli nedenleri arasında sayılır. 6331 sayılı Kanun'un risklerden korunma ilkeleri arasında "işin kişilere uygun hale getirilmesi" ve tekdüze çalışma ile seri üretimin sağlığa etkilerini azaltma hedefi açıkça yer alır. Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği ise yüklerin elle taşınmasından kaynaklanan riskler için işverene özel yükümlülükler getirir.
Bu yazı, üretim, depo, lojistik, perakende ve sağlık gibi fiziksel yükü yüksek işlerde ergonomik riskleri yönetmek isteyen işverenlere yöneliktir. Masa başı çalışmaya özgü önlemleri ayrı bir yazıda ele aldık.
Kas-iskelet sistemi risk faktörleri
Ergonomik riskler genellikle birkaç faktörün bir araya gelmesiyle oluşur:
| Risk faktörü | Örnek | Etkilenen bölge |
|---|---|---|
| Elle taşıma | Koli, çuval, hasta kaldırma | Bel, omuz |
| Tekrarlayan hareket | Montaj hattı, kasa işlemleri, paketleme | El, bilek, dirsek |
| Zorlayıcı duruş | Eğilerek, uzanarak, baş üstünde çalışma | Bel, boyun, omuz |
| Statik duruş | Uzun süre ayakta veya aynı pozisyonda kalma | Bacaklar, bel |
| Kuvvet uygulama | İtme, çekme, sıkma, el aleti kullanımı | El, kol, omuz |
| Titreşim | Titreşimli el aletleri, iş makineleri | El-kol, omurga |
| Çevresel faktörler | Soğuk ortam, yetersiz aydınlatma | Genel |
Bu faktörlerin süresi, sıklığı ve şiddeti birlikte değerlendirilmelidir. Örneğin hafif bir koliyi kaldırmak tek başına risk oluşturmayabilir; ama vardiya boyunca yüzlerce kez, gövdeyi çevirerek yapıldığında ciddi bir yük haline gelir.
İşyerinde ergonomi risk analizi nasıl yapılır?
Ergonomik risk analizi, genel risk değerlendirmesinin bir parçası olarak ele alınmalıdır. Pratik bir yöntem şu adımlardan oluşur:
- Ön tarama: Çalışan şikâyetleri, işyeri hekiminin muayene bulguları, devamsızlık kayıtları ve saha gözlemleriyle riskli görevleri belirleyin.
- Görev analizi: Seçilen görevi adımlara bölün; her adımda duruş, kuvvet, tekrar ve süreyi not edin. Video kaydı analizi kolaylaştırır.
- Değerlendirme yöntemi seçimi: Kaldırma işleri, tekrarlayan üst ekstremite işleri ve tüm vücut duruşu için geliştirilmiş farklı ergonomik değerlendirme yöntemleri vardır. Yöntem seçimini iş güvenliği uzmanı veya ergonomi alanında yetkin bir profesyonelle yapın.
- Önceliklendirme: En yüksek risk puanı alan görevlerden başlayın.
- Çözüm geliştirme: Çalışanlarla birlikte çözüm önerileri oluşturun.
- Doğrulama: Uygulanan önlemden sonra analizi tekrarlayarak etkisini ölçün.
Çalışanların katılımı bu süreçte kritik önemdedir. İşi her gün yapan kişi, zorlanmanın nerede olduğunu çoğu zaman en iyi bilen kişidir.
Önlem örnekleri: mühendislikten organizasyona
Ergonomik önlemler de kontrol hiyerarşisini izler.
Mühendislik önlemleri
- Yükseklik ayarlı tezgâh ve iş masaları
- Kaldırma yardımcıları: vakumlu kaldırıcılar, kaldırma masaları, hasta kaldırma cihazları
- Konveyör ve makaralı taşıma sistemleri
- Malzemelerin bel ile omuz arasındaki yükseklikte depolanması
- Hafif, ergonomik saplı ve titreşimi azaltılmış el aletleri
- Ayakta çalışılan alanlarda yorgunluk önleyici paspaslar
Organizasyonel önlemler
- Farklı kas gruplarını kullanan görevler arasında rotasyon
- İş temposunun ve hat hızının gözden geçirilmesi
- Kısa ve sık mikro molalar
- Yeni çalışanlara ve izinden dönenlere kademeli alışma süresi
- Ağır yüklerin iki kişiyle taşınmasına ilişkin kurallar
Eğitim
- Doğru kaldırma ve taşıma teknikleri
- İş istasyonunun kişiye göre ayarlanması
- Erken belirtilerin tanınması ve bildirilmesi
Eğitimin tek başına çözüm olmadığını unutmayın. Kötü tasarlanmış bir iş istasyonunda doğru kaldırma tekniği uygulamak çoğu zaman mümkün değildir.
Erken bildirim ve sağlık gözetimi
Kas-iskelet rahatsızlıklarında erken müdahale, kronikleşmeyi önler. Çalışanların ağrı ve rahatsızlıklarını çekinmeden bildirebileceği bir ortam oluşturun. İşyeri hekiminin periyodik muayenelerde bu şikâyetleri sistematik olarak sorgulaması ve bulguları anonim olarak İSG ekibiyle paylaşması, riskli görevlerin tespitine yardımcı olur.
Tekrarlayan şikâyetler, meslek hastalığı şüphesi açısından da değerlendirilmelidir. Meslek hastalığı, öğrenildiği tarihten itibaren 3 iş günü içinde SGK'ya bildirilir. Bildirimin ayrıntıları ve kazalarla ilgili süreç için iş kazası sonrası ilk 24 saat yazımıza bakabilirsiniz.
Örnek senaryo: depo toplama alanı
Bir dağıtım deposunda sipariş toplayan çalışanların bel ve omuz ağrısı şikâyetlerinin arttığını varsayalım. Görev analizi, çok satan ürünlerin en alt ve en üst raflarda durduğunu, çalışanların günün büyük bölümünde eğilerek veya uzanarak koli aldığını ortaya koyar.
Bu örnek senaryoda yapılabilecek iyileştirmeler şöyle sıralanabilir: Sık toplanan ürünler bel ile omuz arasındaki raf seviyelerine taşınır, ağır koliler alt-orta seviyeye yerleştirilir, toplama arabalarının yüksekliği ayarlanabilir modellerle değiştirilir ve ağır ürün toplama görevleri hafif ürün toplamayla dönüşümlü hale getirilir. Birkaç ay sonra şikâyetler ve devamsızlık verileri yeniden incelenerek önlemlerin etkisi ölçülür.
Bu tür çözümlerin çoğu büyük yatırım gerektirmez; asıl gereken, sorunu sistematik olarak görmek ve çalışanlarla birlikte çözmektir.
Sık yapılan hatalar
- Ergonomiyi yalnızca ofis sandalyesi meselesi olarak görmek
- Çözümü sadece "doğru kaldırma eğitimi"ne indirgemek
- Çalışanlara danışmadan ekipman satın almak
- Hat hızını artırırken ergonomik etkisini değerlendirmemek
- Şikâyetleri bireysel zayıflık olarak yorumlamak
Ergonomiyi İK süreçlerine bağlayın
Ergonomik riskler, işe alımda görev tanımlarından rotasyon planlarına ve iş başı uyum süreçlerine kadar İK'nın birçok alanına dokunur. İK Partner, görev tanımlarının, rotasyon planlarının ve eğitim programlarının İSG gereklilikleriyle uyumlu hale getirilmesinde destek veriyor. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme talep edebilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için İSG profesyonellerine ve hukuk danışmanınıza başvurmanızı öneririz.
