Bir işyerinde iş güvenliği kurallarının yazılı olması, o kuralların uygulandığı anlamına gelmez. İSG uzmanı sahadan çıktığında baretlerin çıkarıldığı, üretim baskısı arttığında kısa yolların tercih edildiği, kazaların "şanssızlık" olarak görüldüğü işyerlerinde kurallar kâğıt üzerinde kalır. İSG kültürü, kimse izlemezken de güvenli davranışın tercih edildiği, çalışanların riskleri çekinmeden dile getirdiği ve güvenliğin üretimle yarışan değil, işin doğal bir parçası olarak görüldüğü ortamdır.
Mevzuat, işverene risk değerlendirmesi, eğitim, sağlık gözetimi gibi birçok somut yükümlülük getirir. Bu yükümlülüklerin hepsi yerine getirilse bile kültür zayıfsa sonuçlar beklenenin altında kalır. Bu nedenle uyum, güvenliğin tabanıdır; kültür ise onu sürdürülebilir kılan yapıdır.
Bu yazıda İSG kültürünü sloganlar ve afişlerle değil, günlük yönetim pratikleriyle nasıl inşa edebileceğinizi anlatıyoruz.
İSG kültürünün olgunluk aşamaları
İşyerlerinin güvenlik kültürü genellikle şu aşamalardan biriyle tanımlanabilir:
| Aşama | Tipik tutum | Belirtiler |
|---|---|---|
| Tepkisel | "Kaza olur, şanssızlık" | Önlemler yalnızca kazadan sonra alınır |
| Kurala dayalı | "Denetim var, uymalıyız" | Kurallar denetim sırasında uygulanır |
| Bireysel sorumluluk | "Kendimi korumalıyım" | Çalışanlar KKD'ye ve kurallara kendiliğinden uyar |
| Ortak sorumluluk | "Birbirimizi korumalıyız" | Çalışanlar birbirini uyarır, riskleri bildirir, iyileştirme önerir |
Bulunduğunuz aşamayı dürüstçe belirlemek, nereden başlayacağınızı gösterir. Çalışan anketleri, saha gözlemleri, ramak kala bildirim sayıları ve çalışanlarla yapılan görüşmeler bu tespit için kullanılabilir.
İSG kültürü liderlikle başlar
Çalışanlar yöneticilerin ne söylediğine değil, ne yaptığına bakar. Üretim hedefi tutturmak için güvenlik kuralının esnetildiği bir gün, aylarca yapılan eğitimin etkisini silebilir. Liderliğin somut göstergeleri şunlardır:
- Görünür saha varlığı: Üst yöneticilerin düzenli olarak sahayı gezmesi, çalışanlarla güvenlik üzerine konuşması
- Kurallara uyum: Yöneticilerin sahada KKD kurallarına istisnasız uyması
- Kaynak ayırma: İSG önlemleri için bütçenin ertelenmemesi
- Toplantı gündemi: Yönetim toplantılarının güvenlik başlığıyla açılması
- Durdurma kararına destek: Güvensiz gördüğü için işi durduran çalışanın arkasında durmak
6331 sayılı Kanun'un 13. maddesi, ciddi ve yakın tehlikeyle karşı karşıya kalan çalışanlara belirli usullerle çalışmaktan kaçınma hakkı tanır. Bu hakkın kâğıt üzerinde değil, gerçekten kullanılabildiği bir ortam, güçlü bir İSG kültürünün en açık göstergelerinden biridir. Liderlik davranışının kültüre etkisi için örnek olarak liderlik yazımıza göz atabilirsiniz.
Çalışan katılımı: kültürün motoru
6331 sayılı Kanun, işverene İSG ile ilgili konularda çalışanların görüşünü alma ve katılımlarını sağlama yükümlülüğü getirir; çalışan temsilcisi de bu katılımın kurumsal kanalıdır. Katılımı formalite olmaktan çıkarmak için:
- Risk değerlendirmesine çalışanları dahil edin. İşi yapan kişi, tehlikeyi en iyi bilen kişidir.
- İyileştirme önerilerini toplayın ve yanıtlayın. Her öneriye, uygulanmasa bile gerekçeli bir yanıt verin.
- Çalışan temsilcisini güçlendirin. Temsilcinin saha turlarına ve kaza incelemelerine katılımını sağlayın.
- İş başı konuşmaları yapın. Vardiya başında birkaç dakikalık güvenlik konuşmaları, günün risklerini gündeme getirir.
- Ramak kala bildirimlerini teşvik edin. Bildirim sisteminin nasıl kurulacağını ramak kala olayı raporlama yazımızda ele aldık.
Doğru göstergeleri ölçmek
Yalnızca kaza sayısını izlemek, geçmişe bakan bir ölçümdür ve kültür hakkında yanıltıcı olabilir. Kaza sayısının düşük olması, kazaların bildirilmediği anlamına da gelebilir. Bu nedenle gecikmeli göstergelerin yanında öncü göstergeler de izlenmelidir:
| Gösterge türü | Örnekler |
|---|---|
| Gecikmeli göstergeler | İş kazası sayısı, kayıp iş günü, meslek hastalığı vakaları |
| Öncü göstergeler | Ramak kala bildirim sayısı ve kalitesi, kapatılan düzeltici faaliyet oranı, yönetici saha turu sayısı, eğitim tamamlama, iyileştirme önerisi sayısı |
Öncü göstergeler, kaza olmadan önce sistemin sağlığı hakkında bilgi verir.
Ödül sistemlerinde dikkat
"Kazasız gün sayısı" üzerinden verilen primler iyi niyetle tasarlansa da istenmeyen sonuçlar doğurabilir: Çalışanlar ekip primini kaybetmemek için küçük kazaları ve ramak kala olaylarını gizleyebilir. Bunun yerine güvenli davranışları, değerli bildirimleri ve iyileştirme önerilerini takdir eden yaklaşımlar tercih edilmelidir. Takdir, büyük ödüllerden çok samimi ve zamanında olduğunda etkilidir.
Adil ve tutarlı bir disiplin yaklaşımı
Suçlamayan kültür, kuralsızlık anlamına gelmez. Dengeli bir yaklaşım şu ayrımı yapar:
- Sistem kaynaklı hatalar: Eksik prosedür, yetersiz eğitim veya kötü tasarımdan kaynaklanan hatalar sistem düzeltilerek çözülür.
- Dikkat hataları: Koçluk ve süreç iyileştirmesiyle ele alınır.
- Bilerek ve isteyerek yapılan ağır ihlaller: İç disiplin kurallarına göre, tutarlı ve belgelenmiş şekilde değerlendirilir.
Kuralların yönetici ve çalışan ayrımı yapılmadan aynı şekilde uygulanması, adalet algısının temelidir.
İK süreçlerine güvenliği yerleştirmek
Kültür, insanları nasıl seçtiğiniz, geliştirdiğiniz ve ödüllendirdiğinizle şekillenir. Bu nedenle İSG kültürünü yalnızca İSG biriminin projesi olarak görmek yerine İK süreçlerine yerleştirin:
- İşe alım: Saha pozisyonlarında mülakatlara güvenlik tutumunu ölçen sorular ekleyin.
- Oryantasyon: Yeni çalışanın ilk gününde güvenlik, sözleşme imzalamaktan önce gelmeli.
- Performans değerlendirmesi: Yöneticilerin hedeflerine öncü İSG göstergelerini dahil edin.
- Terfi: Güvenlik kurallarını sistematik olarak ihlal eden birinin yöneticiliğe yükselmesi, tüm ekibe yanlış mesaj verir.
- Ayrılış: Çıkış görüşmelerinde güvenlikle ilgili gözlemleri sorun.
Kültür değişimi için 90 günlük başlangıç planı
- İlk 30 gün: Mevcut durumu tespit edin (anket, saha gözlemi, veri analizi), üst yönetimin taahhüdünü netleştirin.
- 31-60 gün: Yönetici saha turlarını başlatın, iş başı konuşmalarını yaygınlaştırın, ramak kala sistemini yenileyin.
- 61-90 gün: İlk öncü göstergeleri raporlayın, başarı örneklerini paylaşın, çalışan geri bildirimine göre planı güncelleyin.
Güvenlik kültürünüzü birlikte güçlendirelim
İSG kültürü; liderlik, iletişim, performans yönetimi ve takdir sistemleriyle doğrudan bağlantılıdır. İK Partner, yönetici gelişimi, ödül sistemlerinin gözden geçirilmesi ve çalışan katılım mekanizmalarının kurulmasında işverenlere destek veriyor. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme talep edebilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için İSG profesyonellerine ve hukuk danışmanınıza başvurmanızı öneririz.
