Hamilelik, doğum sonrası emzirme dönemi, engellilik veya iş kazası sonrası iyileşme süreci, çalışanın mevcut işini bir süre ya da kalıcı olarak aynı biçimde yapamamasına yol açabilir. Hafif işe görevlendirme, çalışanın sağlık durumuna uygun, daha az fiziksel veya zihinsel yük içeren bir işe geçici ya da sürekli olarak aktarılmasıdır. Bazı durumlarda bu bir işveren tercihi değil, kanuni yükümlülüktür ve ücret indirimi yapılamaz.
Bu rehber; dayanakları gruplara göre ayırır, hekim raporunun rolünü açıklar, ücret konusundaki sınırları gösterir ve görevlendirmenin belgelenmesi için adım adım bir süreç sunar.
Hafif İş Ne Demektir?
Kanunda tek bir "hafif iş" tanımı yoktur. Hafif iş, çalışanın sağlık durumu, hekim raporundaki kısıtlar ve işyerindeki risk değerlendirmesi birlikte dikkate alınarak belirlenir. Örneğin depo çalışanı için ağır yük kaldırmayan sayım işi, üretim hattı çalışanı için ayakta durmayı gerektirmeyen kalite kontrol masası veya saha teknisyeni için ofisten yürütülen planlama işi hafif iş sayılabilir.
Değerlendirmede genellikle şu ölçütler kullanılır:
- Fiziksel yük: kaldırma, taşıma, uzun süre ayakta durma, eğilme.
- Maruziyet: kimyasal madde, gürültü, titreşim, radyasyon, aşırı sıcak veya soğuk.
- Çalışma düzeni: gece postası, uzun vardiya, fazla çalışma.
- Psikososyal yük: yüksek tempo, yoğun stres.
İş Kanunu md. 71'deki "hafif işler" ifadesi ise farklı bir konudur ve 14-15 yaş grubundaki çocukların çalıştırılabileceği işleri ifade eder. Bu yazının konusu, sağlık nedenine dayalı görevlendirmedir.
Gruplara Göre Hukuki Dayanak
| Çalışan grubu | Dayanak | Rapor | Ücret |
|---|---|---|---|
| Hamile çalışan | İş Kanunu md. 74 | Hekim raporu ile gerekli görülmesi | İndirim yapılamaz (kanunda açık) |
| Emziren çalışan | 6331 sayılı Kanun md. 10 ve ilgili yönetmelik | Risk değerlendirmesi, işyeri hekimi görüşü | Yasal yükümlülük nedeniyle indirim yapılamaz (md. 62) |
| Engelli çalışan | İş Kanunu md. 30, 6331 sayılı Kanun md. 10 | Sağlık raporu, işyeri hekimi görüşü | Ücret sözleşmeye göre korunur |
| İş kazası veya hastalık sonrası dönen çalışan | 6331 sayılı Kanun md. 15, TBK md. 417 | İşe dönüş muayenesi, hekim kısıtları | Geçici görevlendirmede korunmalı; kalıcı değişiklik için yazılı onay |
Hamile çalışan
İş Kanunu md. 74'e göre hekim raporu ile gerekli görüldüğü takdirde hamile kadın işçi sağlığına uygun daha hafif işlerde çalıştırılır ve bu hâlde ücretinde bir indirim yapılmaz. Hüküm emredicidir; işveren "hafif iş yok" gerekçesiyle hekim kısıtını görmezden gelemez.
Aynı madde hamilelik süresince periyodik kontroller için ücretli izin verilmesini de öngörür. Yürürlükteki düzenlemeye göre analık izni doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra on altı hafta olmak üzere toplam yirmi dört haftadır; çoğul gebelikte doğum öncesi süreye iki hafta eklenir. Hafif işe görevlendirme, bu izin dönemlerinin dışında kalan çalışma süresine ilişkindir. Hamile çalışanın diğer hakları için hamile çalışanın iş güvencesi ve hakları rehberine bakabilirsiniz.
Emziren çalışan
6331 sayılı Kanun md. 10, gebe ve emziren çalışanları risk değerlendirmesinde özel politika gerektiren gruplar arasında sayar. Bu konudaki yönetmelik, riskin giderilemediği hâllerde çalışma koşullarının veya saatlerinin değiştirilmesi, bu mümkün değilse başka bir işe aktarma gibi tedbirleri sırasıyla öngörür. Bir yaşından küçük çocuğu olan kadın işçinin günde toplam bir buçuk saatlik süt izni de devam eder ve çalışma süresinden sayılır.
İş Kanunu md. 62, işverene düşen yasal bir yükümlülüğün yerine getirilmesi nedeniyle işçi ücretinden hiçbir şekilde eksiltme yapılamayacağını düzenler. Risk değerlendirmesi sonucu yapılan görev değişikliği bu kapsamda değerlendirilmelidir.
Engelli çalışan
İş Kanunu md. 30, engelli çalışanların meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırılmasını öngörür. Engellilik nedeniyle iş tanımında yapılacak uyarlamalar; ekipman, çalışma saati veya görev dağılımı gibi düzenlemeleri kapsayabilir. Engelli mevzuatındaki makul düzenleme yaklaşımı, işverenden orantısız yük getirmeyen uyarlamaları yapmasını bekler. Konunun bütünü için engelli çalışan hakları rehberi yazımıza bakabilirsiniz.
İş kazası veya meslek hastalığı sonrası
İş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan uzaklaşmalardan sonra işe dönen çalışanın talebi hâlinde sağlık muayenesi yaptırılması 6331 sayılı Kanun md. 15 gereğidir. Muayene sonucunda işyeri hekimi "şu kısıtlarla çalışabilir" görüşü verebilir. Örneğin: "Altı hafta boyunca 5 kg üzerinde yük kaldırmamalı." TBK md. 417 de işverene işyerinde sağlık ve güvenliği sağlamak için gerekli her türlü önlemi alma yükümlülüğü yükler.
Kaza sonrası kalıcı bir kayıp oluştuysa, SGK Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünün en az %10 azaldığı tespit edilen sigortalı sürekli iş göremezlik gelirine hak kazanır (5510 sayılı Kanun md. 19). Bu gelir, işverenin uygun iş sağlama değerlendirmesini ortadan kaldırmaz. Kaza sonrası süreçlerin tamamı için iş kazası sonrası yapılması gerekenler yazımıza göz atabilirsiniz.
Ücret Kuralı: Hangi Durumda İndirim Yapılamaz?
Hafif işe görevlendirmede en sık sorulan soru ücrettir. Genel çerçeve şöyledir:
- Hamile çalışan: Kanun açıkça ücret indirimi yapılamayacağını söyler.
- Yasal yükümlülükten doğan görev değişikliği: Md. 62 uyarınca, işverenin yasal yükümlülüğünü yerine getirmesi gerekçesiyle ücret eksiltilemez.
- Geçici görevlendirme: Kısa süreli hekim kısıtı nedeniyle yapılan görevlendirmede ücretin korunması hem hukuki hem de ilişkisel açıdan en güvenli yoldur.
- Kalıcı görev ve ücret değişikliği: Çalışma koşullarında esaslı değişiklik ancak İş Kanunu md. 22'deki usulle yapılabilir; işçiye yazılı bildirim yapılır ve işçi altı iş günü içinde yazılı olarak kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz.
Temsilî bir örnek: Forklift operatörü olan çalışan, iş kazası sonrası işyeri hekiminin raporuyla üç ay ağır ekipman kullanmaması yönünde kısıt alıyor. İşveren, onu aynı ücretle depo kayıt işine görevlendiriyor ve görevlendirme yazısına başlangıç ve tahmini bitiş tarihini yazıyor. Üç ay sonunda yeni muayene yapılıyor ve çalışan eski görevine dönüyor. Bu düzende ne ücret uyuşmazlığı ne de çalışma koşulu değişikliği tartışması doğar.
Görevlendirme Yapılmazsa Ne Olur?
Hekim raporunda belirtilen kısıtlara rağmen çalışan eski işinde çalıştırılmaya devam ederse risk tablosu genişler:
- Haklı fesih riski: İş Kanunu md. 24/I-a'ya göre işin yapılması işçinin sağlığı için tehlikeli olursa işçi sözleşmeyi derhal feshedebilir ve kıdem tazminatı talep edebilir.
- İş kazası sorumluluğu: Kısıta rağmen yaptırılan işte meydana gelen kaza, işverenin kusur oranını artırır.
- İdari yaptırım: İş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerine aykırılık, denetimde idari para cezasına konu olabilir.
Öte yandan, uygun iş olmadığı gerekçesiyle hemen fesih yoluna gitmek de risklidir. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında feshin son çare olması ilkesi gereği, işverenin önce çalışanı sağlık durumuna uygun başka bir işte değerlendirme imkânını araştırması beklenir. Sağlık nedenine dayalı derhal fesih (md. 25/I-b) ise sağlık kurulunca tedavi edilemeyecek nitelikte bir hastalık ve işyerinde çalışmasında sakınca bulunduğunun saptanması gibi dar koşullara bağlıdır.
Adım Adım Hafif İşe Görevlendirme Süreci
- Raporu alın: Çalışanın sunduğu hekim raporunu veya işe dönüş muayenesi sonucunu kayda alın. Rapordaki kısıtın içeriği ve süresi açık değilse işyeri hekiminden görüş isteyin.
- Risk değerlendirmesini güncelleyin: İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimiyle birlikte mevcut işin hangi unsurlarının kısıtla çeliştiğini belirleyin.
- Uygun işi tanımlayın: Aynı birimde görev uyarlaması mümkünse önce onu değerlendirin; mümkün değilse başka bir birimde uygun görev arayın.
- Yazılı görevlendirme yapın: Yeni görevi, başlangıç tarihini, öngörülen süreyi, çalışma saatlerini ve ücretin aynen korunduğunu içeren bir yazı hazırlayın; çalışana imzalatın.
- Gizliliği koruyun: Teşhis bilgisini değil, yalnızca işle ilgili kısıtı yöneticilerle paylaşın. Sağlık verisini sağlık dosyasında saklayın.
- Takip muayenesi planlayın: Geçici görevlendirmelerde süre sonunda yeniden değerlendirme yapın.
- Dönüşü belgeleyin: Çalışan eski işine döndüğünde bunu da yazılı kayda alın.
Sağlık verilerinin işlenmesi konusunda çalışan sağlık verileri ve KVKK yazımız, süreğen hastalıklar için kronik hastalığı olan çalışan yazımız ek rehberlik sağlar.
Sık Yapılan Hatalar
- Hekim raporunu yalnızca dosyalamak: Rapordaki kısıt uygulanmadıkça dosyada bulunması işvereni korumaz.
- Görevlendirmeyi sözlü yapmak: Yeni görev, süre ve ücret yazılı olmadığında ileride "çalışma koşulum değiştirildi" iddiası doğabilir.
- Ücreti düşürmek: Hamile çalışanda kesin olarak yasaktır; diğer durumlarda da md. 22 ve md. 62 nedeniyle ciddi risk taşır.
- Hafif işi cezalandırma aracına dönüştürmek: Çalışanın niteliğinin çok altında, yalıtılmış veya anlamsız bir göreve verilmesi mobbing iddiasına zemin hazırlayabilir.
- Teşhisi ekiple paylaşmak: Yöneticinin bilmesi gereken yalnızca kısıttır.
- Süreyi belirsiz bırakmak: Geçici görevlendirmelerde yeniden değerlendirme tarihi yazılmalıdır.
Kapanış
Hafif işe görevlendirme, doğru belgelendiğinde hem çalışanın sağlığını hem de işverenin hukuki konumunu korur. Rapor, risk değerlendirmesi, yazılı görevlendirme ve takip muayenesinden oluşan dört adımlı bir düzen, uyuşmazlıkların büyük kısmını baştan önler. Görevlendirme ve çalışma koşulu değişikliği süreçlerinizi birlikte kurgulamak isterseniz iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Yönetmelik hükümleri değişebileceği için güncel metni resmî kaynaklardan kontrol edin; somut durumunuz için uzman desteği alın.
