Grev, toplu iş uyuşmazlığında işçilerin en güçlü aracıdır; ama hem işçiler hem işveren için sıkı kurallarla çevrilidir. Grev sürecinde işçi ve işveren hakları, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nun 58–75. maddelerinde düzenlenir ve grevin kanuni olup olmamasına göre tamamen farklı sonuçlar doğurur. Bu rehber, iki tarafın hak ve yükümlülüklerini yan yana koyarak işverenin hangi adımı ne zaman atabileceğini netleştirir.
Grevin temel kavramları ve lokavt şartları için grev ve lokavt kuralları, operasyonel hazırlık için grev sürecinde işyeri yönetimi yazılarımıza bakabilirsiniz. Bu yazı, "kimin hangi hakkı var" sorusuna odaklanır.
Kanuni Grev ile Kanun Dışı Grev Ayrımı
Kanun, grevi işçilerin topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya önemli ölçüde aksatmak amacıyla işi bırakması olarak tanımlar (md. 58). Kanuni grev, TİS görüşmeleri sırasında uyuşmazlık çıkması hâlinde, Kanun'a uygun olarak yapılan grevdir. Kanuni grev için aranan şartlar gerçekleşmeden yapılan grev kanun dışıdır.
Bu ayrım, aşağıdaki tüm hakların kaynağıdır. Kanuni grevde işçinin iş sözleşmesi askıya alınır ve güvence altındadır; kanun dışı grevde ise işveren haklı nedenle fesih ve tazminat yollarına başvurabilir.
Kanuni grevin zaman çizelgesi
| Aşama | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Grev kararının alınması | Uyuşmazlık tutanağının tebliğinden itibaren 60 gün içinde | md. 60/1 |
| Uygulama tarihinin bildirimi | Karşı tarafa en az 6 iş günü önceden, noter aracılığıyla | md. 60/1, 60/5 |
| Grev oylaması talebi | İlan tarihinde çalışan işçilerin en az dörtte biri, ilandan itibaren 6 iş günü içinde | md. 61/1 |
| Lokavt kararı | Grev kararının tebliğinden itibaren 60 gün içinde | md. 60/2 |
| Grevin sona erdirilmesi bildirimi | Ertesi iş günü sonuna kadar yazılı olarak | md. 75/1 |
Bildirilen tarihte başlamayan grev hakkı düşer. Süresi içinde grev kararı alınmaz veya uygulama tarihi bildirilmezse toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi de düşer. İşveren açısından bu süreleri takip etmek, sürecin hangi aşamada olduğunu doğru okumak için zorunludur.
Grev Sürecinde İşçinin Hakları
Greve katılma veya katılmama serbestisi
İşçiler greve katılıp katılmamakta serbesttir (md. 64/1). Greve katılmayan ya da katılmaktan vazgeçen işçinin işyerinde çalışması hiçbir şekilde engellenemez. Ancak işveren bu işçileri çalıştırıp çalıştırmamakta serbesttir.
İş güvencesi
Kanuni bir grev kararının alınmasına katılma, teşvik etme, greve katılma veya greve katılmaya teşvik etme nedeniyle işçinin iş sözleşmesi feshedilemez (md. 66/2). Ayrıca TİS'e veya iş sözleşmesine grev hakkından vazgeçildiğine ya da bu hakkın kısıtlandığına dair konulan hükümler geçersizdir (md. 66/1).
Konut hakkı
İşveren tarafından sağlanan konutta oturan işçilerden, kanuni grev süresince konutu boşaltmaları istenemez (md. 69). İşveren bu dönemde onarım, su, gaz, aydınlatma, ısıtma giderleri ile rayiç kirayı talep edebilir; ancak bu hizmetleri kanuni grev süresince kısıntıya uğratamaz.
Grev öncesi işlemiş ücret
İşveren, grev başlamadan önce işlemiş ücretleri ve eklerini olağan ödeme gününde ödemek zorundadır (md. 67/2). Ödemeyi yapacak personel de bu iş için çalışmakla yükümlüdür.
Grev Sürecinde İşçinin Yükümlülükleri ve Sınırları
- İşyerinden ayrılma: Greve katılan işçiler işyerinden ayrılmak zorundadır (md. 64/1).
- Giriş çıkışı engellememe: Greve katılan işçilerin işyerine giriş çıkışı engellemesi yasaktır (md. 64/2).
- Başka işverende çalışmama: İş sözleşmesi askıda olan işçi grev süresince başka bir işverenin yanında çalışamaz; aksi hâlde işveren haklı nedenle fesih yapabilir. Kısmi süreli çalışanlar, kanuni haftalık çalışma süresini tamamlayacak süreyi aşmamak üzere başka işverende çalışabilir (md. 68/3).
- Grev gözcüleri: Sendika, güç kullanmadan ve tehditte bulunmadan, giriş ve çıkış yerlerine kendi üyeleri arasından en çok dörder grev gözcüsü koyabilir. Gözcüler giriş çıkışa engel olamaz, kontrol amacıyla dahi kimseyi durduramaz (md. 73).
- Zarardan sorumluluk: Greve karar veren sendikanın kusurlu hareketiyle işyerinde neden olunan maddi zarardan sendika; sendika kararı olmaksızın yapılan bireysel eylemlerden doğan zarardan kusurlu yönetici veya işçi sorumludur (md. 64/5).
Grev Sürecinde İşverenin Hakları
Grev öncesi üretimi ve çalışan işçilerin ürettiklerini satma
Grev başlamadan önce üretilen ürünlerin satılmasına ve işyeri dışına çıkarılmasına engel olunamaz. Greve katılmayıp çalışan işçilerin ürettiği ürünlerin satılmasına, işyeri için gerekli araç, gereç ve malzemenin işyerine sokulmasına da engel olunamaz (md. 64/3-4).
Zorunlu çalışacak işçileri belirleme
Sürekliliği teknik bakımdan zorunlu olan işlerde; işyeri güvenliğini, makine ve malzemenin bozulmamasını, hayvan ve bitkilerin korunmasını sağlayacak sayıda işçi grev sırasında çalışmak, işveren de bunları çalıştırmak zorundadır (md. 65/1). Bu işçilerin niteliği, sayısı ve yedekleri işveren tarafından toplu görüşmenin başlamasından itibaren 6 iş günü içinde işyerinde yazılı olarak ilan edilir ve sendikaya tebliğ edilir. Sendika 6 iş günü içinde mahkemeye itiraz etmezse ilan kesinleşir.
Bu süre çoğu zaman kaçırılır; çünkü grev ihtimali henüz uzakken, görüşmelerin başında yapılması gereken bir iştir. Süre kaçırılırsa işveren veya sendika, tespiti görevli makamdan sonradan da isteyebilir (md. 65/3).
Lokavt hakkı
Uyuşmazlığın tarafı olan işveren, grev kararının kendisine tebliğinden itibaren 60 gün içinde lokavt kararı alabilir ve 6 iş günü önceden bildirerek uygulayabilir (md. 60/2). Lokavt yalnızca grev kararına karşı bir savunma aracıdır; işyerini temelli kapatmak amacıyla yapıldığı mahkemece belirlenirse durdurulur (md. 72/2).
Tespit ve durdurma davası
Taraflardan her biri, grevin kanun dışı olup olmadığının tespitini mahkemeden her zaman isteyebilir; mahkeme bir ay içinde karar verir ve tedbir olarak grevin durdurulmasına hükmedebilir (md. 71). Grevin iyi niyet kurallarına aykırı biçimde toplum zararına veya millî servete zarar verecek şekilde kullanıldığı tespit edilirse, mahkeme grevin durdurulmasına karar verir (md. 72).
Grev Sürecinde İşverenin Yasakları
| Yasak | Açıklama | Dayanak |
|---|---|---|
| Yerine işçi alma | Sözleşmesi askıda olan işçilerin yerine sürekli veya geçici başka işçi alınamaz, başkaları çalıştırılamaz | md. 68/1 |
| Çalışan işçiye grevdeki işçinin işini yaptırma | Greve katılmayan işçiler yalnızca kendi işlerinde çalıştırılabilir | md. 68/2 |
| Grev dönemi için ücret ödeme | Askıdaki işçilere grev dönemi için ücret ve sosyal yardım ödenemez | md. 67/3 |
| Greve katılan işçiyi bu nedenle çıkarma | Kanuni greve katılım fesih nedeni yapılamaz | md. 66/2 |
| Konuttan çıkarma | Grev süresince işçiden konutu boşaltması istenemez | md. 69/1 |
Yerine işçi alma yasağının istisnası dardır: grev ve lokavta katılamayacak işçilerden ölen, kendi isteğiyle ayrılan veya haklı nedenle sözleşmesi feshedilenlerin yerine yeni işçi alınabilir. Zorunlu çalışacak işçilerden herhangi bir nedenle çalışmayanların yerine ise görevli makamın yazılı izniyle işçi alınabilir (md. 65/5). Taşeron, geçici iş ilişkisi veya grup şirketinden personel getirme gibi yollar da "başkalarını çalıştırma" kapsamında değerlendirilebileceğinden, bu tür kararlar öncesinde mutlaka hukuki görüş alın.
Ücret, Kıdem ve SGK Boyutu
Kanuni grev süresince işçilerin iş sözleşmeleri askıda kalır (md. 67/1). Bunun bordro ve SGK sonuçları şöyle özetlenebilir:
- Ücret: Grev dönemi için ücret ve sosyal yardım ödenmez; TİS'e veya iş sözleşmesine aksine hüküm konulamaz.
- Kıdem: Grev süresi kıdem tazminatı hesabında dikkate alınmaz.
- SGK bildirimi: Grevdeki günler prim ödeme gün sayısına dahil edilmez; ilgili ay bildiriminde uygun eksik gün nedeniyle bildirilir. Eksik gün bildiriminde dikkat edilecek noktalar için eksik gün bildirimi yazımıza bakabilirsiniz.
- Sağlık güvencesi: 5510 sayılı Kanun'un 9. maddesine göre hastalık ve analık sigortası bakımından sigortalılık, greve katılma hâlinde bu hâlin sona ermesine kadar devam eder.
- Sonradan borçlanma: Grev ve lokavtta geçen süreler, 5510 sayılı Kanun'un 41. maddesine göre çalışanın talebiyle borçlanılabilir.
- Greve katılmayan işçiler: Çalıştırılmayan işçilerin sözleşmesi de askıya alınır; fiilen çalıştırılanların ücret ve bildirimleri normal şekilde yapılır.
Kanun Dışı Grevin Sonuçları
Kanun dışı grev hâlinde işveren; grev kararına katılan, greve teşvik eden, greve katılan veya devama teşvik eden işçilerin sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir (md. 70/1). İşverenin uğradığı zararlar, greve karar veren işçi kuruluşu tarafından; bir kuruluş kararı yoksa greve katılan işçiler tarafından karşılanır (md. 70/2).
Ancak "kanun dışı" nitelendirmesi işverenin kendi değerlendirmesiyle kesinleşmez. Fesih yoluna gitmeden önce tespit davası açmak, en azından tutanak, fotoğraf ve tanık beyanlarıyla durumu belgelemek gerekir. Aksi hâlde feshin haksız veya sendikal nedene dayalı sayılması riski doğar.
Kanun dışı lokavt hâlinde ise işçiler sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir; işveren lokavt süresine ilişkin bütün hakları iş karşılığı olmaksızın ödemek ve zararları tazmin etmekle yükümlüdür (md. 70/3).
Adım Adım İşveren Süreci
- Görüşme başında zorunlu çalışanları ilan edin. 6 iş günlük süreyi takvime işleyin.
- Uyuşmazlık tutanağının tebliğ tarihini kaydedin. 60 günlük grev kararı süresi buradan başlar.
- Grev kararı ve uygulama tarihi tebliğini doğrulayın. Noter tebliği ve görevli makama tevdiyi kontrol edin.
- Lokavt değerlendirmesi yapın. Gerekiyorsa grev kararının tebliğinden itibaren 60 gün içinde karar verin.
- Grev başlamadan önce işlemiş ücretleri ödeyin. Ödeme ekibini zorunlu çalışanlar listesine dahil edin.
- Bordro ve SGK ayarlarını yapın. Askıdaki çalışanlar için ücret ödemesini durdurun, eksik gün bildirimini hazırlayın.
- Yerine işçi alma ve görev değişikliği kararlarını hukuki kontrolden geçirin.
- Grevin sonunu resmî ilanla teyit edin. Kanuni grev, görevli makamın işyerindeki ilanıyla sona erer.
Uyuşmazlığın grev öncesindeki aşamaları için toplu iş uyuşmazlığında arabuluculuk yazımız tamamlayıcı bilgi sunar.
Sık Yapılan Hatalar
- Grev başladıktan sonra "geçici" olarak dışarıdan personel veya hizmet alımına gitmek.
- Greve katılmayan çalışanlara grevdeki çalışanların işlerini yaptırmak.
- Zorunlu çalışacak işçi listesini görüşme başında ilan etmemek.
- Grev öncesi işlemiş ücretleri, "grev başladı" gerekçesiyle geciktirmek.
- Kanun dışı olduğu düşünülen grevde belge toplamadan toplu fesih yapmak.
- Grev dönemini SGK bildiriminde normal çalışma gibi göstermek veya hiç bildirmemek.
Kapanış
Grev, şirketin itibarı, müşteri ilişkileri ve çalışan bağlılığı üzerinde uzun süreli etkiler bırakabilir. Hakların ve yasakların net bilinmesi, gerilimli bir dönemde hatalı bir kararla sürecin işveren aleyhine dönmesini önler. Grev ve uyuşmazlık dönemlerini planlı bir kriz yönetimiyle ele almak için İK Partner'ın kriz yönetimi hizmetinden yararlanabilir veya bizimle iletişime geçin bağlantısından ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Grev ve lokavt süreçleri sıkı sürelere bağlı olduğundan somut durumunuz için uzman desteği alın.
