Türkiye'de bir yabancıyı işe almak isteyen her işverenin ilk başvuracağı metin, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunudur. Kanun, yabancıların Türkiye'de çalışmasına ilişkin izin süreçlerini, izin türlerini, işveren ve yabancı açısından yükümlülükleri ve aykırılık halinde uygulanacak yaptırımları tek bir çerçevede toplar. Daha önce farklı düzenlemelere dağılmış olan kurallar bu kanunla bir araya getirilmiş ve yetki büyük ölçüde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına verilmiştir.
Uygulamada işverenlerin en sık yaşadığı sorun, kanunun "yabancıyı işe başlatmadan önce izin almak" şeklindeki temel kuralını gözden kaçırmaları ya da süreçlerin ikamet izni ile karıştırılmasıdır. Bu yazıda kanunun kapsamını, temel kavramlarını ve işverenin bilmesi gereken ana başlıkları sade bir dille özetliyoruz. Ayrıntılı konuların her biri için ilgili rehber yazılarımıza da yönlendirme yapacağız.
Uluslararası İşgücü Kanunu Kimleri Kapsar?
Kanun, Türkiye'de çalışmak üzere başvuruda bulunan veya çalışan yabancıları, yabancı çalıştıran ya da çalıştırmak için başvuruda bulunan gerçek ve tüzel kişileri kapsar. Bunlara ek olarak Türkiye'de staj yapan, mesleki eğitim alan ya da belirli bir süre için görevlendirilen yabancılar da kanunun ve ikincil düzenlemelerin konusu olabilir.
Kapsamın temel ilkesi şudur: Yabancılar, kanunlarda veya Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası anlaşmalarda aksi öngörülmedikçe, çalışma izni almadan Türkiye'de bağımlı ya da bağımsız olarak çalışamaz ve çalıştırılamaz. Bu kural, tam zamanlı çalışanlar kadar kısmi süreli çalışanlar için de geçerlidir.
Kanundaki Temel Kavramlar
Kanunu doğru uygulayabilmek için bazı kavramları netleştirmek gerekir:
| Kavram | Kısa açıklama |
|---|---|
| Çalışma izni | Yabancının Türkiye'de çalışmasına olanak tanıyan ve ikamet izni yerine de geçen belge |
| Çalışma izni muafiyeti | Belirli işlerde, belirli süreyle çalışma izni almadan çalışılabilmesini sağlayan istisna |
| Turkuaz Kart | Nitelikli yabancılara verilen, süresiz çalışma hakkı tanıyan özel kart |
| Bağımsız çalışma izni | Kendi adına ve hesabına çalışacak yabancılara verilen izin |
| Değerlendirme kriterleri | Bakanlığın başvuruyu incelerken uyguladığı işyeri, ücret, nitelik gibi ölçütler |
Kanunun uygulamasına ilişkin ayrıntılar ise Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği başta olmak üzere ikincil düzenlemelerde yer alır. Değerlendirme kriterleri zaman zaman güncellendiği için başvuru öncesinde Bakanlığın güncel duyurularını kontrol etmek önemlidir.
Çalışma İzni Türlerine Genel Bakış
Kanun dört ana izin türü öngörür: süreli çalışma izni, süresiz çalışma izni, bağımsız çalışma izni ve Turkuaz Kart. İşverenlerin en sık karşılaştığı tür, belirli bir işyerinde belirli bir işte çalışmak üzere verilen süreli çalışma iznidir. Süresiz izin ve Turkuaz Kart ise daha uzun süreli yasal çalışma geçmişi olan ya da nitelikli kabul edilen yabancılara yöneliktir.
Her türün koşulları, süresi ve harcı farklıdır. Ayrıntılı karşılaştırma için çalışma izni türleri rehberimize göz atabilirsiniz.
Başvuru Kimden ve Nereye Yapılır?
Bağımlı çalışacak yabancılar için çalışma izni başvurusunu kural olarak işveren yapar. Başvurular Bakanlığın elektronik başvuru sistemi üzerinden yürütülür. Süreç, yabancının nerede bulunduğuna göre ikiye ayrılır:
- Yurt dışından başvuru: Yabancı, bulunduğu ülkedeki Türk dış temsilciliğine başvurur; işveren de sistem üzerinden gerekli belgeleri yükleyerek başvuruyu tamamlar.
- Yurt içinden başvuru: Türkiye'de geçerli bir ikamet iznine sahip yabancı için işveren doğrudan Bakanlığa elektronik ortamda başvurur.
Başvuru sonucunda izin verilirse harç ve değerli kâğıt bedeli ödenir; ardından çalışma izni belgesi düzenlenir. Bakanlık, başvuruyu incelerken gerektiğinde ilgili kurumların görüşüne başvurabilir.
İşverenin Temel Yükümlülükleri
Uluslararası İşgücü Kanunu, işvereni sürecin merkezine koyar. Bu nedenle sorumluluklar büyük ölçüde işverene aittir. Pratikte takip edilmesi gereken başlıca yükümlülükler şunlardır:
- Yabancıyı izin alınmadan işe başlatmamak; izin belgesi düzenlenmeden fiilen çalıştırmamak.
- Çalışma izninin süresini takip etmek ve süre dolmadan uzatma başvurusu yapmak.
- Yabancıyı izinde belirtilen işyeri ve iş dışında çalıştırmamak.
- Yabancının işe başlamaması, işten ayrılması veya iş ilişkisinin sona ermesi gibi durumları mevzuatta öngörülen süre içinde Bakanlığa bildirmek.
- Yabancı çalışanı SGK'ya bildirmek ve bordro yükümlülüklerini Türk vatandaşı çalışanlarla aynı titizlikte yerine getirmek.
Bu yükümlülüklerin ihlali, işveren ve yabancı açısından idari para cezası başta olmak üzere çeşitli yaptırımlara yol açabilir. Ceza tutarları her yıl güncellendiği için güncel tutarları Resmî Gazete ve Bakanlık duyurularından takip etmeniz gerekir.
Kanunun Diğer Mevzuatla İlişkisi
Uluslararası İşgücü Kanunu tek başına uygulanan bir düzenleme değildir. Yabancı istihdamında birkaç farklı mevzuat aynı anda devreye girer ve bunların birlikte okunması gerekir:
- 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu: Vize, ikamet izni, sınır dışı etme ve uluslararası koruma konularını düzenler. Çalışma izninin ikamet izni yerine geçmesi, iki kanunun kesiştiği en önemli noktadır.
- 4857 sayılı İş Kanunu: Çalışma izni alan yabancı, iş hukuku açısından Türk vatandaşı çalışanlarla aynı haklara sahiptir. Çalışma süreleri, yıllık izin, ihbar ve kıdem gibi kurallar aynen uygulanır.
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu: Yabancı çalışanın SGK'ya bildirimi ve prim yükümlülükleri bu kanuna göre yürütülür.
- Gelir Vergisi Kanunu: Yabancının ücretinin vergilendirilmesi, mükellefiyet türüne göre belirlenir.
Bu nedenle yabancı istihdamını yalnızca "izin alma" işlemi olarak görmek yerine; ikamet, iş sözleşmesi, SGK ve vergi boyutlarını içeren bütünsel bir süreç olarak planlamak gerekir. İkamet ile çalışma izni arasındaki ilişkiyi ikamet ve çalışma izni farkı yazımızda ayrıca ele aldık.
Sık Yapılan Hatalar
Danışmanlık sürecinde en çok karşılaştığımız hatalar genellikle aynı noktalarda toplanıyor:
- İkamet izni olan yabancının otomatik olarak çalışabileceğini düşünmek.
- Başvurunun yapılmış olmasını iznin verilmiş olması gibi değerlendirip yabancıyı işe başlatmak.
- Çalışma izni alınan şirketten farklı bir grup şirketinde yabancıyı görevlendirmek.
- Uzatma başvurusunu son güne bırakmak ya da süre dolduktan sonra yapmak.
- İşten ayrılış sonrasında Bakanlığa bildirim yapmayı unutmak.
Not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat ve Bakanlığın değerlendirme kriterleri değişebilir. Somut durumlar için bir hukuk danışmanına veya mali müşavire başvurmanızı öneririz.
Yabancı İstihdamında Profesyonel Destek
Yabancı çalıştırma süreci; başvuru dosyasının hazırlanmasından SGK bildirimlerine, uzatma takibinden işten ayrılış bildirimlerine kadar birçok adımı içerir. Bu adımlardan birinin aksaması, hem işvereni hem yabancıyı zor durumda bırakabilir. İK Partner olarak iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimiz kapsamında yabancı istihdamı süreçlerinizi baştan sona planlamanıza ve uyum risklerini azaltmanıza yardımcı oluyoruz. Durumunuzu değerlendirmek için ücretsiz ilk görüşmemizden yararlanabilirsiniz.
