Prime Esas Kazanç (İngilizce: Earnings Subject to Social Security Premium, kısaca PEK), sigortalının bir ay içinde hak ettiği ücret ve benzeri ödemelerden SGK priminin hesaplanmasına temel alınan tutar demektir. Kanunda sayılan kalemlerden oluşur, alt ve üst sınırla çerçevelenir ve hem prim kesintisini hem de ileride bağlanacak aylıkları belirler.
PEK, bordrodaki en kritik ara toplamlardan biridir. İşveren açısından prim maliyetini, çalışan açısından ise net ücretini ve gelecekteki emekli aylığının seviyesini etkiler. Bordro uzmanları, ücret ve yan hak tasarlayan İK yöneticileri ve maliyet planlaması yapan finans ekipleri için kavramın doğru anlaşılması gerekir.
Prime Esas Kazanç Nedir? Kapsamı
5510 sayılı Kanun, prime esas kazancı oluşturan ve dışında tutulan kalemleri ayrı ayrı belirler. Genel çerçeve şöyledir:
- Dahil olanlar: hak edilen brüt ücret; prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkak; fazla mesai ücreti; işverence sağlanan ve kanunda istisna edilmeyen ödemeler.
- Hariç tutulanlar: ölüm, doğum ve evlenme yardımları; görev yolluğu; kıdem tazminatı, ihbar tazminatı gibi ilişik kesme ödemeleri ve kanunda sayılan diğer bazı kalemler.
Burada belirleyici olan ödemenin adı değil, niteliğidir. Bordroda "destek" veya "yardım" adıyla yapılan bir ödeme, kanundaki istisna kapsamına girmiyorsa prime esas kazanca eklenir. Bu nedenle yeni bir ödeme kalemi tanımlarken önce niteliğini, sonra vergi ve SGK karşısındaki durumunu belirlemek gerekir.
Bazı yan haklarda (örneğin yemek ve yol) SGK tarafındaki istisna uygulaması vergi tarafından farklıdır ve yorum gerektirir. Bu kalemlerde rakam vermeden önce güncel SGK düzenlemesine ve mali müşavirinize başvurmanız en sağlıklısıdır. Ayrıntılı liste için SGK primine tabi olan ve olmayan kazançlar yazımıza bakabilirsiniz.
2026 Yılı Alt ve Üst Sınırları
PEK, hiçbir zaman belirli bir alt sınırın altında ve üst sınırın üstünde bildirilemez. 2026 yılı için sınırlar:
| Sınır | Günlük | Aylık (30 gün) |
|---|---|---|
| Alt sınır (taban) | 1.101,00 TL | 33.030,00 TL |
| Üst sınır (tavan) | 9.909,00 TL | 297.270,00 TL |
Alt sınır asgari ücrete eşittir. Üst sınır ise 7566 sayılı Kanun ile asgari ücretin 7,5 katından 9 katına çıkarılmış ve 1 Ocak 2026'dan itibaren uygulanmaya başlamıştır. Sınırların hesap örnekleriyle anlatımı için prime esas kazanç alt ve üst sınırı 2026 rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Nasıl Hesaplanır?
Hesaplama üç adımda düşünülebilir:
- Ay içinde hak edilen ve prime tabi tüm brüt kalemler toplanır.
- İstisna kapsamındaki kalemler düşülür.
- Sonuç gün sayısına göre alt ve üst sınırla karşılaştırılır; tavanı aşan kısım prime tabi tutulmaz, tabanın altındaki tutar tabana tamamlanır.
Örnek 1 (açıklama amaçlı): Aylık brüt ücreti 50.000 TL olan ve 30 gün çalışan bir çalışanda PEK 50.000 TL'dir. 2026 oranlarıyla işçi SGK payı (%14) 7.000 TL, işsizlik işçi payı (%1) 500 TL; işveren SGK payı (%21,75) 10.875 TL, işsizlik işveren payı (%2) 1.000 TL olur.
Örnek 2 (açıklama amaçlı): Aynı ay içinde 350.000 TL brüt kazancı bulunan bir yöneticide PEK, tavan olan 297.270,00 TL ile sınırlanır. Aşan 52.730 TL için SGK primi hesaplanmaz; ancak gelir vergisi matrahına dahil olmaya devam eder.
İkramiye gibi toplu ödemelerin hangi aylara dağıtılacağı ve tavan aşımının nasıl değerlendirileceği ayrıca düzenlenmiştir; büyük tutarlı ödemelerde bordro programının bu kuralı doğru uyguladığından emin olun.
Sık Karıştırılan Kavramlar
| Kavram | Farkı |
|---|---|
| Prime esas kazanç | SGK primi hesabının matrahı |
| Brüt ücret | Kesintiler öncesi ücret; PEK'ten farklı olabilir |
| Gelir vergisi matrahı | Brüt ücretten SGK ve işsizlik işçi payları düşülerek bulunan vergi tabanı |
| Giydirilmiş ücret | Kıdem tazminatı hesabında yan haklarla birlikte esas alınan ücret |
Kısacası her prime tabi kalem vergiye de tabi olabilir, ancak tersi her zaman geçerli değildir. Tavanı aşan yüksek ücretler bu farkın en net görüldüğü örnektir. Konuyu tavan açısından ele alan SGK tavanı sözlük yazısına da göz atabilirsiniz.
İK Uygulamasında İpuçları
- Yan hak paketlerini tasarlarken her kalemin hem vergi hem SGK karşısındaki durumunu ayrı ayrı belirleyin.
- Yıl başında bordro yazılımındaki alt ve üst sınır parametrelerini güncelleyin ve örnek bordroyla test edin.
- Kısmi süreli çalışanlarda alt sınırın gün bazında uygulandığını unutmayın.
- Çalışanlara, yüksek PEK bildiriminin ileride bağlanacak aylıkları olumlu etkileyeceğini açık bir dille anlatın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bordro uygulamaları için mali müşavirinize veya bir uzmana danışmanız önerilir.
İK sözlüğündeki diğer terimler için İK Sözlüğü sayfamıza göz atabilirsiniz.
Ücret Yapınızı Birlikte Değerlendirelim
Yan hak ve ücret kalemlerinin SGK karşısındaki durumu, hem maliyet hem de uyum açısından önemli farklar yaratır. İK Partner'ın iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetiyle ücret yapınızı mevzuata uygunluk açısından gözden geçirebiliriz. Ücretsiz ilk görüşme için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
