İş Kanunu 71. madde, işe alınabilecek en küçük yaşı, çocuklara verilebilecek işlerin niteliğini ve çocuk ile genç işçilerin günlük ve haftalık çalışma sürelerini düzenler. Hemen ardından gelen 72. madde yer ve su altında çalıştırma yasağını, 73. madde ise sanayiye ait işlerde 18 yaşından küçüklerin gece çalıştırılması yasağını koyar. Bu üç madde birlikte, 18 yaşını doldurmamış bir kişiyi istihdam eden her işverenin uyması gereken asgari koruma çerçevesini oluşturur.
Bu yazıda maddelerin resmî metnini aktarıyor, yaş gruplarına göre hangi kuralın uygulandığını tablolarla gösteriyor ve özellikle mevsimlik işlerde, perakendede ve mesleki eğitim öğrencisi çalıştıran işletmelerde sık görülen hataları ele alıyoruz.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin, 4857 sayılı İş Kanunu'nun mevzuat.gov.tr'deki güncel metninden alınmıştır; değişiklik ibareleri sadeleştirilmiştir.
Çalıştırma yaşı ve çocukları çalıştırma yasağı
Madde 71 – On beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır. Ancak, on dört yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış olan çocuklar; bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilirler. On dört yaşını doldurmamış çocuklar ise bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde yazılı sözleşme yapmak ve her bir faaliyet için ayrı izin almak şartıyla çalıştırılabilirler.
Çocuk ve genç işçilerin işe yerleştirilmelerinde ve çalıştırılabilecekleri işlerde güvenlik, sağlık, bedensel, zihinsel ve psikolojik gelişmeleri, kişisel yatkınlık ve yetenekleri dikkate alınır. Çocuğun gördüğü iş onun okula gitmesine, mesleki eğitiminin devamına engel olamaz, onun derslerini düzenli bir şekilde izlemesine zarar veremez.
(…)
Zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış ve örgün eğitime devam etmeyen çocukların çalışma saatleri günde yedi ve haftada otuz beş saatten; sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde çalışanların ise günde beş ve haftada otuz saatten fazla olamaz. Bu süre, on beş yaşını tamamlamış çocuklar için günde sekiz ve haftada kırk saate kadar artırılabilir.
Okul öncesi çocuklar ile okula devam eden çocukların eğitim dönemindeki çalışma süreleri, eğitim saatleri dışında olmak üzere, en fazla günde iki saat ve haftada on saat olabilir. Okulun kapalı olduğu dönemlerde çalışma süreleri yukarıda dördüncü fıkrada öngörülen süreleri aşamaz.
(…)
Yer ve su altında çalıştırma yasağı
Madde 72 – Maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işlerde onsekiz yaşını doldurmamış erkek ve her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır.
Gece çalıştırma yasağı
Madde 73 – Sanayie ait işlerde onsekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır.
Onsekiz yaşını doldurmuş kadın işçilerin gece postalarında çalıştırılmasına ilişkin usul ve esaslar Sağlık Bakanlığının görüşü alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca hazırlanacak bir yönetmelikte gösterilir.
- maddenin atlanan üçüncü fıkrası, çocuk ve genç işçiler için yasak olan işlerin, çalıştırılabilecekleri işlerin ve çalışma koşullarının Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirleneceğini; atlanan son fıkra ise sanat, kültür ve reklam faaliyetlerine ilişkin usullerin ayrı bir yönetmelikle düzenleneceğini öngörür.
Madde Ne Düzenliyor?
Yaş eşikleri: 14, 15 ve 18
- madde üç eşik üzerine kuruludur:
- 14 yaşını doldurmamış çocuklar: Kural olarak çalıştırılamaz. Tek istisna, gelişimlerine ve okullarına engel olmayacak sanat, kültür ve reklam faaliyetleridir; bunun için yazılı sözleşme ve her faaliyet için ayrı izin gerekir.
- 14 yaşını doldurmuş, 15 yaşını doldurmamış çocuklar: Zorunlu ilköğretim çağını tamamlamışlarsa yalnızca hafif işlerde çalıştırılabilir.
- 15 yaşını doldurmuş, 18 yaşını doldurmamış genç işçiler: Çalıştırılabilir; ancak yönetmelikte yasaklanan işlerde çalıştırılamaz ve süre, gece ve yer altı sınırlamalarına tabidir.
Kanunun dili "doldurmak" üzerine kuruludur; yani belirleyici olan, kişinin ilgili yaş gününe fiilen ulaşıp ulaşmadığıdır. Bu nedenle işe alım tarihinde kimlik belgesindeki doğum tarihiyle yaş hesabının gün bazında yapılması ve eşiğe birkaç gün kalan adaylar için işe başlatma tarihinin buna göre belirlenmesi gerekir.
Çalışma süreleri
| Grup | Günlük üst sınır | Haftalık üst sınır |
|---|---|---|
| Zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış, örgün eğitime devam etmeyen çocuk | 7 saat | 35 saat |
| Aynı grupta 15 yaşını tamamlamış olanlar | 8 saate kadar artırılabilir | 40 saate kadar artırılabilir |
| Sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde çalışan çocuk | 5 saat | 30 saat |
| Okul öncesi çocuk ve okula devam eden çocuk (eğitim dönemi, ders saatleri dışında) | 2 saat | 10 saat |
| Okula devam eden çocuk (okulun kapalı olduğu dönem) | Dördüncü fıkradaki süreleri aşamaz | Dördüncü fıkradaki süreleri aşamaz |
Bu sürelerin, yetişkinler için 63. maddede öngörülen haftalık 45 saatten belirgin biçimde düşük olduğuna dikkat edin. Yetişkin işçiler için kullanılan denkleştirme ve fazla çalışma kurgusunu çocuk ve genç işçilere aynen uygulamak, bu maddeyle doğrudan çelişir.
İşe yerleştirmede gözetilecek ölçütler
İkinci fıkra genel bir özen yükümlülüğü getirir: Çocuğa verilen iş; güvenliğine, sağlığına, bedensel, zihinsel ve psikolojik gelişimine, kişisel yatkınlık ve yeteneklerine uygun olmalı; okula gitmesine ve derslerini düzenli izlemesine engel olmamalıdır. Bu hüküm, yönetmelikte açıkça yasaklanmamış bir işin de somut koşullarda çocuğa uygun olmayabileceğini hatırlatır.
Yer ve su altı yasağı (md. 72)
Maden ocakları, kablo döşeme, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında yapılan işlerde 18 yaşını doldurmamış erkekler ve her yaştaki kadınlar çalıştırılamaz. Yasak, işin niteliğine bağlıdır; şantiyede yer üstündeki bir ofiste çalışmak bu kapsama girmez, ancak tünel içindeki bir göreve geçici olarak bile gönderilmek girer.
Gece çalışma yasağı (md. 73)
Sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçiler gece çalıştırılamaz. Gecenin tanımı için İş Kanunu 69. madde esas alınır. Maddenin ikinci fıkrası ise 18 yaşını doldurmuş kadın işçilerin gece postalarında çalıştırılma usulünü yönetmeliğe bırakır; bu yönetmelikteki kurallar için kadın çalışanların gece çalışması yazımıza bakabilirsiniz.
Kanun metni yasağı "sanayiye ait işler" ile sınırlar. Ancak sanayi dışındaki işlerde de çocuk ve genç işçilerin çalışma koşulları ilgili yönetmelikle ayrıca sınırlanır; bu nedenle "perakende sanayi değil, gece çalıştırabiliriz" sonucuna yönetmeliği kontrol etmeden varmak risklidir.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Yaş kontrolü | 15 yaş genel alt sınır; 14–15 arası yalnızca hafif iş | İşe alımda kimlikten yaşı gün bazında hesaplayın, özlük dosyasına kaydedin |
| İşin niteliği | Yönetmelikle yasaklanan işler yapılamaz | Görev tanımını yönetmelikteki listelerle karşılaştırın; tehlikeli ekipmana erişimi kısıtlayın |
| Çalışma süresi | Gruba göre 7/35, 8/40, 5/30 veya 2/10 saat | Genç işçiler için ayrı vardiya şablonu kullanın; fazla çalışma yazmayın |
| Okul uyumu | İş okula devamı engelleyemez | Okul takvimini isteyin; sınav dönemlerinde vardiyayı ayarlayın |
| Gece | Sanayiye ait işlerde 18 yaş altına yasak | Gece postasına genç işçi atanmasını engelleyen bir çizelge kuralı koyun |
| Yer ve su altı | 18 yaş altı erkek ve tüm kadınlara yasak | Saha görevlendirmelerinde yaş ve cinsiyet kontrolü yapın |
| Yıllık izin | 18 yaş ve altı için en az 20 gün (md. 53) | İzin hesabını kıdemden bağımsız olarak bu alt sınıra göre yapın |
| İSG | Genç çalışanlar özel politika gerektiren gruptur | Risk değerlendirmesinde genç çalışanları ayrıca ele alın, eğitimi belgeleyin |
Mesleki eğitim öğrencileri ve stajyerler
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu kapsamındaki çırak ve öğrenciler iş sözleşmesiyle değil, kendi mevzuatlarına göre çalışır; ancak İSG yükümlülükleri ve yaşa bağlı koruyucu kurallar onlar için de önem taşır. Uygulama ayrıntıları için çıraklık eğitimi ve işveren yükümlülükleri yazımıza bakabilirsiniz.
Temsilî bir örnek
Temsilî bir örnek: Yaz döneminde bir gıda paketleme tesisi, lise öğrencisi 16 yaşındaki bir genç işçiyi işe alıyor. Tesis, yetişkin işçilerle aynı 3 vardiyalı düzeni uygulayıp genç işçiyi rotasyonla gece postasına da yazıyor ve haftada 45 saat çalıştırıyor. Bu tabloda üç ayrı aykırılık vardır: sanayiye ait bir işte 18 yaş altında gece çalıştırma (md. 73), okulun kapalı olduğu dönemde dördüncü fıkradaki süreleri aşan çalışma (md. 71) ve muhtemelen yönetmelik kapsamında yasak ekipman kullanımı. Doğru kurgu, genç işçiyi yalnızca gündüz postasında, yönetmelikte izin verilen işlerde ve kanundaki saat sınırları içinde çalıştırmaktır.
İdari yaptırım
4857 sayılı Kanun'un 104. maddesi; 71. madde ve ilgili yönetmeliğe aykırı hareket eden, 72. maddeye aykırı olarak yer ve su altında çalıştıran ve 73. maddeye aykırı olarak çocuk ve genç işçileri gece çalıştıran işveren veya işveren vekiline idari para cezası öngörür. Güncel tutarlar için 2026 idari para cezaları yazısına bakın.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Koruyucu hükümler emredicidir. Yaş, süre ve gece yasağına ilişkin kurallar kamu düzenine ilişkin kabul edilir; velinin veya çocuğun rızası, aykırılığı hukuka uygun hale getirmez.
- Yaş sınırının altında çalıştırma, iş ilişkisini ortadan kaldırmaz. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında, yasağa aykırı çalıştırılan çocuğun fiilen yaptığı çalışmanın karşılığı olan ücret ve sosyal güvenlik hakları korunur. Yani işveren, yasak nedeniyle sözleşmenin geçersizliğini ileri sürerek ücret ödemekten kaçınamaz.
- İş kazalarında işverenin özen yükü ağırlaşır. Genç ve deneyimsiz işçiye uygun eğitim verilmeden, gözetim olmadan ya da yaşına uygun olmayan bir işte iş kazası yaşanması halinde, işverenin kusur oranı değerlendirilirken bu durum işveren aleyhine dikkate alınır.
- Okul devamını engelleyen düzen aleyhe yorumlanır. Çalışma saatlerinin eğitimle çatışıp çatışmadığı, özellikle okul dönemindeki 2 saat/10 saat sınırı bakımından kayıtlarla incelenir.
Sık Yapılan Hatalar
- Yaşı "işe başlarken 15'ti" diyerek gün bazında doğrulamamak; 14 yaşındaki birini hafif iş dışı görevlerde çalıştırmak.
- Genç işçiyi yetişkin vardiya şablonuna yerleştirip haftalık 45 saat ve fazla çalışma yazmak.
- Yaz döneminde, okul kapalı olduğu gerekçesiyle süre sınırlarının tamamen kalktığını düşünmek.
- Sanayiye ait işlerde 18 yaş altını gece postasına yazmak ya da gece envanter sayımına çağırmak.
- Şantiyede genç işçiyi "kısa süreliğine" tünel veya kanal içi işe göndermek.
- Yıllık izni kıdeme göre 14 gün hesaplayıp 18 yaş altı için öngörülen 20 günlük alt sınırı atlamak.
- Risk değerlendirmesinde genç çalışanları ayrı bir grup olarak ele almamak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- İş Kanunu 69. madde: gece süresi ve gece çalışması
- İş Kanunu 63. madde: çalışma süresi ve denkleştirme
- İş Kanunu 53. madde: yıllık ücretli izin süreleri
- 6331 sayılı Kanun 10. madde: risk değerlendirmesi
- Çocuk ve genç işçi çalıştırma kuralları – konu odaklı rehber
- Genç işçi çalıştırma takip formu – işe alım ve süre kontrolü için şablon
18 yaş altı çalışanlarınız için görev, vardiya ve İSG uyumunu birlikte gözden geçirmek isterseniz iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimiz kapsamında destek verebiliriz; bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Yasak işler listesi ve çalışma koşulları yönetmelikle belirlendiğinden, uygulama öncesinde yürürlükteki yönetmelik metnini resmî kaynaklardan kontrol edin.
