Yaz aylarında bir kafede garsonluk, bir mağazada reyon düzenleme ya da bir atölyede yardımcılık… 18 yaşından küçük kişilerin işe alınması, özellikle hizmet ve perakende sektörlerinde sık karşılaşılan bir durumdur. Ancak genç işçi çalıştırma konusu, iş hukukunun en sıkı korunan alanlarından biridir: Hangi işlerde, hangi saatlerde ve hangi koşullarla çalıştırılabileceklerini belirleyen kurallar, yetişkin çalışanlara göre çok daha kısıtlayıcıdır.
Bu kurallara aykırılık hem ciddi idari para cezalarına hem de iş kazası halinde ağır hukuki ve cezai sorumluluğa yol açabilir. Bu yazıda 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelik çerçevesinde çocuk ve genç işçilerin çalıştırılmasına ilişkin temel kuralları, işverenin kontrol etmesi gereken noktaları ve 2026 yılındaki ceza tutarını ele alıyoruz. Meslek eğitimi, staj ve çıraklık ilişkileri ayrı kurallara tabi olduğundan bu yazının kapsamı dışındadır.
Çocuk ve genç işçi kimdir?
İş mevzuatı, 18 yaşını doldurmamış çalışanları iki grupta ele alır:
- Çocuk işçi: Kanunun belirlediği asgari çalışma yaşını doldurmuş ancak genç işçi yaşına ulaşmamış, zorunlu temel eğitimini tamamlamış ya da sürdüren kişiler. Bu gruptakiler yalnızca hafif işlerde çalıştırılabilir.
- Genç işçi: Çocuk işçi yaşını geçmiş ancak 18 yaşını doldurmamış kişiler.
Kanunun belirlediği asgari yaşın altındaki çocukların çalıştırılması yasaktır. Sanat, kültür ve reklam faaliyetleri gibi istisnai durumlar için ayrıca yazılı sözleşme ve izin şartları aranır. Yaş sınırlarının ve istisnaların güncel hali için 4857 sayılı Kanun'un 71. maddesini ve Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'i esas alın.
Genç işçi çalıştırma kuralları: temel yasaklar
Genç ve çocuk işçiler için öne çıkan kurallar şunlardır:
- Uygun iş şartı: Çalıştırılacakları iş; bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve okula devam edenlerin eğitimine engel olmamalıdır. Yönetmelik, hangi işlerde çalıştırılabileceklerini ve hangi işlerin yasak olduğunu ekli listelerle belirler.
- Gece çalışma yasağı: Sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır (İK md. 73). Gece dönemi, 20.00–06.00 arasında en fazla 11 saat süren dönemdir.
- Yer altı ve su altı işleri: Maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işlerde 18 yaşını doldurmamış erkek çocuk ve gençlerin çalıştırılması yasaktır (İK md. 72).
- Ağır ve tehlikeli işler: Belirli yaşın altındakiler ağır ve tehlikeli işlerde hiç çalıştırılamaz; bu yaşın üzerindeki genç işçiler için ise ancak yönetmelikte belirtilen koşullarla ve sınırlı işlerde çalıştırma mümkündür.
- Fazla çalışma yasağı: 18 yaşını doldurmamış işçilere fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırılamaz.
- Çalışma süresi sınırları: Çocuk ve genç işçilerin günlük ve haftalık çalışma süreleri yetişkinlerden daha kısadır; okula devam eden çocuklar için eğitim dönemindeki süreler daha da sınırlıdır. Güncel süreler için yönetmeliğe bakın.
Ağır ve tehlikeli iş yasaklarının ayrıntısını ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırma yasakları yazımızda ele aldık.
Sağlık raporu ve iş sağlığı güvenliği
18 yaşını doldurmamış işçiler işe başlamadan önce, yapacakları işe uygun olduklarını gösteren sağlık raporu almalıdır. Bu kontrol, 18 yaşını doldurana kadar düzenli aralıklarla tekrarlanır. İşveren ayrıca:
- Risk değerlendirmesinde genç çalışanları özel politika gerektiren grup olarak dikkate almalı,
- İşe başlamadan önce ve görev değişikliğinde İSG eğitimini anlaşılır bir dille vermeli,
- Deneyimli bir çalışanın gözetiminde çalışma düzeni kurmalıdır.
Yıllık izin ve diğer haklar
Genç işçilerin bazı hakları yetişkinlere göre daha geniştir. İş Kanunu md. 53'e göre 18 yaş ve altındaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi 20 günden az olamaz. Ayrıca:
- Ücret, asgari ücretin altında olamaz; 2026 yılı için tek asgari ücret tutarı uygulanır ve yaş ayrımı yoktur. 2026'da aylık brüt asgari ücret 33.030,00 TL'dir.
- SGK işe giriş bildirgesi, diğer çalışanlarda olduğu gibi işe başlamadan önce yapılmalıdır.
- Yazılı iş sözleşmesi düzenlenmesi ve özlük dosyası tutulması zorunludur.
Yıllık izin kuralları hakkında daha fazla bilgi için yıllık ücretli izin yazımızı inceleyebilirsiniz.
2026 idari para cezası
İş Kanunu'nun çocuk ve genç işçilere ilişkin 71, 72 ve 73. maddelerine aykırılık için 2026 yılında uygulanan idari para cezası 26.620 TL'dir. Bu tutar, çalışma sürelerine uymama (md. 63) ve gece çalışması sınırına aykırılık (md. 69) gibi hükümler için öngörülen tutarla aynıdır. İdari para cezaları her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir.
İdari para cezası sorumluluğun yalnızca bir boyutudur. Yasak bir işte çalıştırılan genç işçinin iş kazası geçirmesi halinde, işverenin tazminat sorumluluğu ve cezai sorumluluğu çok daha ağır sonuçlar doğurabilir.
İşveren kontrol listesi
18 yaşından küçük bir adayı işe almadan önce şu soruları yanıtlayın:
| Kontrol | Evet / Hayır |
|---|---|
| Adayın yaşı ve eğitim durumu belgelendi mi? | |
| İş, yönetmelikte izin verilen işler arasında mı? | |
| İşe giriş sağlık raporu alındı mı? | |
| Vardiya planında gece çalışması ve fazla mesai yok mu? | |
| Okula devam ediyorsa çalışma saatleri eğitimine engel olmuyor mu? | |
| Risk değerlendirmesi ve İSG eğitimi tamamlandı mı? | |
| Yıllık izin en az 20 gün olarak planlandı mı? |
Profesyonel destek
Genç işçi istihdamı, doğru kurgulandığında gençler için değerli bir ilk iş deneyimi, işletmeler için ise esnek bir iş gücü kaynağıdır. İK Partner olarak pozisyonlarınızın uygunluğunu değerlendiriyor, vardiya planlarınızı ve özlük süreçlerinizi iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimiz kapsamında mevzuata uygun hale getiriyoruz. Ücretsiz ilk görüşme için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için hukuk danışmanınıza başvurmanızı öneririz.
