İş Kanunu 15. madde, iş sözleşmesine konulan deneme kaydının azami süresini ve bu süre içinde sözleşmenin nasıl sona erdirilebileceğini düzenler. Deneme süresi en çok iki aydır, toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir ve bu süre içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden, tazminatsız feshedebilir. Ancak işçinin çalıştığı günlere ait ücret ve diğer hakları her durumda saklıdır.
Deneme süresi, işverene yeni çalışanı tanıma, çalışana da işyerini değerlendirme fırsatı veren kısa bir "karşılıklı tanışma" dönemidir. Kısa ve sade bir madde olmasına rağmen; sürenin nasıl hesaplanacağı, ne zaman ve nasıl fesih yapılacağı ve hangi hakların korunacağı konularında uygulamada sık hata yapılır. Bu yazıda maddeyi işe alım sürecinin içine yerleştirerek ele alıyoruz.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin, 4857 sayılı İş Kanunu'nun mevzuat.gov.tr'de yayımlanan güncel metninden alınmıştır.
Deneme süreli iş sözleşmesi
Madde 15 – Taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda, bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir.
Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir. İşçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır.
Madde Ne Düzenliyor?
1. Deneme süresi kendiliğinden doğmaz
Madde "taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda" ifadesiyle başlar. Deneme süresi kanundan kendiliğinden doğan bir dönem değildir; tarafların kararlaştırması gerekir. Sözleşmede deneme kaydı yoksa çalışan ilk günden itibaren olağan sözleşme hükümlerine tabidir. Kanun deneme kaydı için ayrıca yazılı şekil öngörmese de, ispat bakımından kaydın imzalı iş sözleşmesinde yer alması gerekir.
2. Azami süre: iki ay, TİS ile dört ay
Bireysel iş sözleşmesiyle kararlaştırılabilecek en uzun deneme süresi iki aydır. İki aydan uzun süre yalnızca toplu iş sözleşmesiyle, en fazla dört aya kadar öngörülebilir. Bireysel sözleşmeye "üç ay deneme süresi" yazılması halinde, kanunun üst sınırını aşan kısmın geçersiz olduğu ve deneme süresinin iki ay olarak uygulanacağı kabul edilir.
3. Bildirimsiz ve tazminatsız fesih
Deneme süresi içinde taraflardan her biri sözleşmeyi ihbar süresi vermeden ve ihbar tazminatı ödemeden feshedebilir. Bu hak hem işverene hem işçiye tanınmıştır: deneme süresinde istifa eden çalışan da ihbar süresine uymak zorunda değildir. Fesih için sebep gösterilmesi de kanunen zorunlu değildir.
4. Saklı haklar
İkinci fıkranın son cümlesi, fesih serbestisinin işçinin emeğinin karşılığını ortadan kaldırmadığını vurgular: çalışılan günlerin ücreti, varsa fazla çalışma ücreti, genel tatil çalışması ve sözleşmeden doğan diğer alacaklar ödenmelidir.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Deneme kaydı | Taraflarca kararlaştırılmalı | Kaydı imzalı iş sözleşmesine açıkça yazın |
| Azami süre | Bireysel sözleşmede en çok 2 ay | TİS yoksa 2 ayı aşan süre yazmayın |
| TİS ile uzatma | En fazla 4 ay | TİS hükmünü sözleşmede atıf yaparak belirtin |
| Fesih | Bildirimsiz ve tazminatsız | Feshi yazılı yapın ve süre bitmeden tebliğ edin |
| Saklı haklar | Çalışılan günler ve diğer haklar ödenir | Son ücret, fazla çalışma ve diğer alacakları hesaplayın |
| Kıdem hesabı | Deneme süresi hizmet süresine dahildir | Yıllık izin ve iş güvencesi kıdeminde başlangıç tarihi olarak işe giriş gününü esas alın |
Süre nasıl hesaplanır?
Deneme süresi, çalışanın fiilen işe başladığı günden itibaren takvim üzerinden işler. Ay olarak belirlenen süreler genel kurala göre başlangıç gününe karşılık gelen tarihte sona erer. Örneğin 10 Mart'ta işe başlayan çalışanın iki aylık deneme süresi 10 Mayıs'ta biter. Fesih kararının bu tarihten sonra tebliğ edilmesi halinde artık deneme süresine dayanılamaz; bu nedenle değerlendirmenin son haftaya bırakılmaması, kararın birkaç gün önceden verilip tebliğ edilmesi en güvenli yoldur.
Deneme süresi sona erince ne değişir?
Süre fesih yapılmadan dolarsa sözleşme olağan hükümlerle devam eder. Bu andan sonra işveren feshinde 17. maddedeki ihbar süreleri uygulanır. Deneme süresi, kıdemden düşülmez: 53. madde yıllık izne hak kazanmada bir yıllık sürenin "deneme süresi de içinde olmak üzere" hesaplanacağını açıkça söyler. İş güvencesi için aranan altı aylık kıdem de işe giriş tarihinden başlar.
Deneme süresinde fesihte belge ve bildirim
Kanun deneme süresinde fesih için özel bir şekil öngörmese de, feshin yazılı yapılması ve tebliğ tarihinin belgelenmesi tavsiye edilir. SGK işten ayrılış bildirgesinde deneme süresinde işveren veya işçi tarafından yapılan fesih için ayrı çıkış kodları bulunur; doğru kodun seçilmesi, çalışanın sonraki haklarını da etkileyebilir.
Temsilî bir örnek: Bir perakende şirketi, mağaza müdür yardımcısıyla iki aylık deneme kaydı içeren sözleşme imzalıyor. Değerlendirme formu yedinci haftada dolduruluyor ancak fesih yazısı, süre dolduktan üç gün sonra tebliğ ediliyor. Bu durumda deneme süresine dayanılarak bildirimsiz fesih yapılamaz; işverenin ihbar süresine uyması veya ihbar tazminatını ödemesi gerekir.
Deneme süresini bir değerlendirme sürecine bağlamak
Kanun deneme süresinde gerekçe aramasa da, bu dönemi sistemli bir değerlendirme ile yönetmek hem doğru karar vermeyi hem de olası ayrımcılık iddialarına karşı savunmayı kolaylaştırır. Uygulanabilir bir akış şöyledir:
- İlk hafta: Görev tanımını, beklentileri ve değerlendirme kriterlerini çalışanla yazılı olarak paylaşın.
- Birinci ayın sonu: Yöneticiyle ara görüşme yapın, güçlü yönleri ve gelişim alanlarını kaydedin.
- Son iki hafta: Değerlendirme formunu doldurun; devam veya fesih kararını en geç süre bitmeden birkaç gün önce verin.
- Karar sonrası: Fesih varsa yazılı bildirimi tebliğ edin, son ücret ve diğer alacakları hesaplayın; devam varsa çalışanı bilgilendirin.
Özel durumlar
Belirli süreli sözleşmede deneme kaydı: Objektif nedene dayanan belirli süreli bir sözleşmeye de deneme kaydı konulabilir; bu durumda da 15. maddedeki üst sınır geçerlidir.
Aynı çalışanın yeniden işe alınması: Daha önce aynı işi yapmış ve işveren tarafından tanınan bir çalışanla yeniden yapılan sözleşmeye deneme kaydı konulması, deneme süresinin amacıyla bağdaşmadığı gerekçesiyle tartışmaya açıktır. Böyle bir durumda hukuki görüş almanız önerilir.
Deneme süresi içinde rapor ve izin: Çalışanın uzun süre raporlu olduğu dönemlerin deneme süresine etkisi uygulamada tartışılabilmektedir. Bu tür bir durumda fesih kararı vermeden önce değerlendirme yapılmalıdır.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında deneme süresine ilişkin şu ilkeler öne çıkar:
- Fesih serbestisi sınırsız değildir. Deneme süresinde sebep göstermeden fesih mümkündür; ancak fesih cinsiyet, gebelik, sendika üyeliği gibi yasak bir nedene dayanıyorsa eşit davranma ilkesi ve ilgili özel hükümler uyarınca tazminat sorumluluğu doğabilir.
- Kanuni üst sınır emredicidir. Bireysel sözleşmeyle iki ayı aşan deneme süresi, aşan kısım bakımından geçerli değildir.
- Deneme kaydının varlığını işveren ispat eder. Bildirimsiz fesih hakkına dayanan işverenin, sözleşmede geçerli bir deneme kaydı bulunduğunu kanıtlaması gerekir.
- Deneme süresi hizmet süresinden sayılır. Kıdem tazminatı, yıllık izin ve iş güvencesi hesaplarında deneme süresinde geçen süre dikkate alınır.
Sık Yapılan Hatalar
- Deneme kaydını sözleşmeye yazmayıp "herkes için iki ay deneme var" varsaymak.
- Bireysel sözleşmeye üç veya altı aylık deneme süresi yazmak.
- Fesih kararını süre dolduktan sonra tebliğ etmek.
- Deneme süresinde ayrılan çalışana son ücretini veya fazla çalışma alacağını eksik ödemek.
- Deneme süresini, belirli süreli sözleşmeler veya uzun stajlarla dolaylı olarak uzatmaya çalışmak. Belirli süreli sözleşmenin şartları için 11. madde yazımıza bakabilirsiniz.
- Deneme süresinin kıdeme sayılmadığını düşünerek yıllık izin ve iş güvencesi hesaplarını yanlış başlatmak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- İş Kanunu 17. madde: süreli fesih ve ihbar süreleri
- İş Kanunu 18. madde: iş güvencesi ve geçerli sebep
- İş Kanunu 53. madde: yıllık ücretli izin süreleri
- Konu rehberleri: deneme süresinde fesih, deneme süresi nasıl yönetilir? ve deneme süresi değerlendirme formu
Deneme süresini ölçülebilir bir değerlendirme sürecine dönüştürmek ve işe alım belgelerinizi güncellemek için işe alım danışmanlığı hizmetimize göz atabilir veya bizimle iletişime geçin. Bu yazı yürürlükteki düzenlemeye göre hazırlanmış genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
