Çatıda bakım yapan bir teknisyen, depoda raf düzenleyen bir çalışan, cephe temizliği yapan bir ekip ya da bir aydınlatma armatürünü değiştiren tesis görevlisi... Yüksekte çalışma yalnızca inşaat sektörüne özgü değildir. Düşme riskinin bulunduğu her iş, ciddi ve çoğu zaman ölümcül sonuçlar doğurabilecek bir tehlike barındırır.
Yüksekten düşme, iş kazaları arasında sonuçları en ağır olan türlerden biri olarak bilinir. Bu nedenle 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun genel yükümlülüklerinin yanında Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ile İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği gibi düzenlemeler, yüksekte çalışmaya ilişkin ayrıntılı kurallar içerir. Yönetmeliklerde yer alan teknik ölçüler ve eşikler için mevzuatın güncel halini ve iş güvenliği uzmanınızın değerlendirmesini esas almanız gerekir.
Bu yazıda yüksekte çalışma risklerini sistematik olarak yönetmek isteyen işverenler için pratik bir çerçeve sunuyoruz.
Yüksekte çalışma riskleri nereden kaynaklanır?
Risklerin kaynağını doğru tespit etmek, doğru önlemi seçmenin ön koşuludur. Sık karşılaşılan risk kaynakları:
- Korunmasız kenarlar: Çatı kenarları, döşeme boşlukları, asansör boşlukları, yükleme rampaları
- Kırılgan yüzeyler: Işıklık, eternit veya şeffaf çatı panelleri
- Uygunsuz erişim ekipmanı: Hasarlı seyyar merdiven, kurulumu eksik iskele, sabitlenmemiş platform
- Çevresel koşullar: Rüzgâr, yağmur, buzlanma, yetersiz aydınlatma
- İnsan faktörü: Yorgunluk, eğitimsizlik, aceleyle yapılan iş, sağlık sorunları
- Düşen malzeme: Yukarıda çalışanın düşürdüğü alet veya malzemenin aşağıdakilere çarpması
Risk değerlendirmesinde yüksekte yapılan tüm işleri, rutin olsun ya da olmasın, ayrı ayrı listeleyin. Yılda bir yapılan çatı oluğu temizliği, her gün yapılan raf düzenlemesi kadar dikkat gerektirir.
Önlem hiyerarşisi: önce toplu koruma
6331 sayılı Kanun'un risklerden korunma ilkeleri, toplu koruma tedbirlerine kişisel koruma tedbirlerine göre öncelik verilmesini öngörür. Yüksekte çalışmada bu ilke şöyle uygulanır:
| Öncelik | Yaklaşım | Örnek |
|---|---|---|
| 1 | Yüksekte çalışmayı ortadan kaldırmak | Uzun saplı aletlerle yerden temizlik, armatürü yere indirilebilir tasarlamak |
| 2 | Düşmeyi önleyen toplu koruma | Korkuluk, kapatılmış döşeme boşluğu, sabit platform |
| 3 | Düşme mesafesini ve etkisini azaltan toplu koruma | Güvenlik ağı, hava yastığı sistemleri |
| 4 | Kişisel düşme önleyici sistem | Konumlandırma halatı, sınırlandırıcı bağlantı |
| 5 | Kişisel düşme durdurucu sistem | Tam vücut emniyet kemeri ve şok emicili bağlantı |
Emniyet kemeri listenin sonundadır; çünkü kemer düşmeyi engellemez, yalnızca sonucunu sınırlar. Ayrıca kemerin işe yaraması için uygun bir ankraj noktasına doğru bağlanması gerekir. KKD seçiminin genel ilkeleri için kişisel koruyucu donanım seçimi ve zimmet yazımıza bakabilirsiniz.
Merdiven, iskele ve platform kullanımı
Erişim ekipmanı, yüksekte çalışmanın en sık kaza üreten unsurudur.
Seyyar merdivenler: Kısa süreli ve hafif işler için uygundur; sürekli iş için çalışma platformu tercih edilmelidir. Merdivenin sağlam, kaymaz ayaklı ve uygun açıyla yerleştirilmiş olması, üç nokta temas kuralına uyulması ve merdivende malzeme taşınmaması temel kurallardır.
İskeleler: Kurulumu, sökümü ve değişikliği yetkin kişilerce yapılmalı, kullanım öncesinde kontrol edilmeli ve kontrol durumu iskele üzerinde etiketle gösterilmelidir. Korkuluk, ara korkuluk ve topukluk eksiksiz olmalıdır.
Yükseltilebilir platformlar ve sepetli araçlar: Kullanıcıların ekipmana özgü eğitim alması, periyodik kontrollerin yaptırılması ve sepet içinde emniyet kemerinin bağlanması gerekir.
Erişim ekipmanlarının periyodik kontrolleri, iş ekipmanlarının periyodik kontrolü kapsamında takip edilmelidir.
Çalışma izni sistemi
Rutin dışı yüksekte çalışmalar için yazılı bir çalışma izni sistemi kurmak, riskin iş başlamadan önce değerlendirilmesini sağlar. Çalışma izni formunda şu başlıklar yer almalıdır:
- Yapılacak işin tanımı, yeri ve tahmini süresi
- Çalışacak kişiler ve eğitim durumları
- Kullanılacak erişim ekipmanı ve kontrol durumu
- Toplu koruma önlemleri ve ankraj noktaları
- Kullanılacak KKD
- Hava koşulları değerlendirmesi
- Alt bölgenin kapatılması ve uyarı işaretleri
- Kurtarma planı
- İzni veren, işi yapan ve iş bitiminde kapatan yetkililerin imzaları
Çalışma izni, alt işveren çalışanlarının yaptığı işler için de uygulanmalıdır. Alt işverenlerle koordinasyonun nasıl sağlanacağını ayrı bir yazıda ele aldık.
Kurtarma planını unutmayın
Emniyet kemeriyle düşüşü durdurulan bir çalışan, askıda kaldığı her dakika ciddi sağlık riskiyle karşı karşıyadır. Bu nedenle yüksekte çalışma yapılan her işte, düşme durumunda çalışanın nasıl ve ne kadar sürede kurtarılacağı önceden planlanmalıdır. Yalnızca 112'yi aramayı içeren bir plan yeterli değildir; kurtarma ekipmanı ve eğitimli kişiler sahada hazır bulunmalıdır.
Çalışan seçimi, eğitim ve sağlık
Yüksekte çalışacak kişilerin işe uygunluğu, işyeri hekiminin değerlendirmesiyle belirlenmelidir. Baş dönmesi, denge bozukluğu veya bilinç kaybına yol açabilecek sağlık sorunları olan kişilerin bu işlerde çalıştırılmaması gerekir. Eğitim yalnızca teorik değil, kemerin takılması, ankraj seçimi ve ekipman kontrolü gibi uygulamalı başlıkları da içermelidir.
Bazı yüksekte çalışma işleri için mesleki yeterlilik belgesi şartı aranabilir. Hangi işlerin bu kapsamda olduğunu güncel mevzuattan ve Mesleki Yeterlilik Kurumu duyurularından teyit edin.
Yüksekte çalışma kontrol listesi
- Yüksekte yapılan tüm işler risk değerlendirmesinde tanımlandı mı?
- Toplu koruma önlemleri öncelikli olarak uygulandı mı?
- Merdiven, iskele ve platformlar kontrol edildi ve etiketlendi mi?
- Ankraj noktaları belirli ve uygun mu?
- Emniyet kemerleri kullanım öncesi kontrol ediliyor mu?
- Alt bölge kapatıldı ve işaretlendi mi?
- Çalışanların sağlık uygunluğu ve eğitimleri belgelendi mi?
- Kurtarma planı ve ekipmanı hazır mı?
İSG süreçlerinizi İK süreçleriyle bütünleştirin
Yüksekte çalışacak personelin seçimi, eğitim ve belge takibi ile alt işveren sözleşmeleri, İK ve İSG'nin ortak çalışmasını gerektirir. İK Partner, bu süreçlerin belgelendirilmesi ve takibinde işverenlere destek veriyor. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşabilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için İSG profesyonellerine ve hukuk danışmanınıza başvurmanızı öneririz.
