Forklift, vinç, kompresör, basınçlı tank, iskele, elektrik tesisatı... Bir işyerindeki ekipmanların çoğu sorunsuz çalışıyor gibi görünür; ta ki bir zincir kopana, bir emniyet ventili çalışmayana ya da bir topraklama hattı görevini yapmayana kadar. İş ekipmanlarının periyodik kontrol süreci, bu gizli arızaları kaza meydana gelmeden tespit etmek için vardır.
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, işverene güvenliği kurulum ve montaj koşullarına bağlı olan ekipmanların ilk kurulumda ve belirli aralıklarla, bozulmaya yol açabilecek koşullara maruz kalan ekipmanların ise düzenli olarak yetkili kişilerce kontrol edilmesini sağlama yükümlülüğü getirir. Hangi ekipmanın hangi sıklıkla ve hangi standarda göre kontrol edileceği yönetmeliğin ekinde ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.
Kontrol periyotları ekipman türüne ve kullanım koşullarına göre farklılaştığı ve mevzuat değişebildiği için bu yazıda süre vermiyoruz. Bunun yerine periyodik kontrol sürecini baştan sona nasıl yöneteceğinizi anlatıyoruz.
Periyodik kontrol hangi ekipmanları kapsar?
Uygulamada periyodik kontrole tabi ekipmanlar genellikle şu gruplar altında toplanır:
| Grup | Örnek ekipmanlar |
|---|---|
| Kaldırma ve iletme ekipmanları | Vinçler, caraskallar, forkliftler, transpaletler, yük asansörleri, kaldırma aparatları |
| Basınçlı ekipmanlar | Kompresörler, hava tankları, buhar kazanları, hidroforlar |
| Tezgâhlar | Pres, giyotin makas, abkant gibi tehlikeli makineler |
| Erişim ekipmanları | İskeleler, yükseltilebilir platformlar |
| Elektrik tesisatı | Topraklama, paratoner, elektrik iç tesisatı |
| Yangın tesisatı | Söndürücüler, yangın dolapları, sprinkler ve algılama sistemleri |
| Diğer | Havalandırma ve lokal emiş sistemleri gibi tesisatlar |
Listenin işyerinize özgü halini çıkarmak için ilk adım eksiksiz bir ekipman envanteridir.
Adım 1: Ekipman envanteri oluşturun
Envanter, periyodik kontrol sisteminin omurgasıdır. Her ekipman için şu bilgileri tutun:
- Ekipmanın adı, markası, modeli ve seri numarası
- Bulunduğu yer ve sorumlu bölüm
- Kapasite ve teknik özellikler
- Kullanım kılavuzu ve uygunluk belgelerinin bulunduğu yer
- Son kontrol tarihi, kontrolü yapan kişi ve bir sonraki kontrol tarihi
- Açık uygunsuzluklar ve kapanış durumları
Kiralık ekipmanlar ve alt işverenlerin sahaya getirdiği ekipmanlar da envantere dahil edilmeli veya ayrı bir listede takip edilmelidir. Sahada kullanılan her ekipmanın güncel kontrol raporu olmalıdır.
Adım 2: Kontrolü kimin yapacağını belirleyin
Periyodik kontroller, yönetmelikte nitelikleri tanımlanan yetkili kişiler tarafından yapılmalıdır. Bu kişiler ekipman türüne göre ilgili mühendislik veya teknik meslek mensuplarıdır ve Bakanlığın öngördüğü yetkilendirme koşullarını taşımalıdır. Hizmet aldığınız firmanın veya kişinin yetki belgelerini kontrol etmeden sözleşme yapmayın.
Burada önemli bir ayrım vardır: Periyodik kontrol, günlük kullanım öncesi kontrolle aynı şey değildir. Forklift operatörünün vardiya başında yaptığı fren, korna ve lastik kontrolü önemli bir rutin olsa da yetkili kişinin yaptığı periyodik kontrolün yerini tutmaz. İkisi birbirini tamamlar.
Adım 3: Kontrol raporunu doğru okuyun
Periyodik kontrol raporu, yalnızca arşive kaldırılacak bir belge değildir. Raporda dikkat edilmesi gereken noktalar:
- Sonuç: Ekipman "kullanıma uygun" mu, "uygun değil" mi? Uygun olmayan ekipman, eksiklikler giderilip yeniden kontrol edilene kadar kullanılmamalıdır.
- Tespit edilen uygunsuzluklar: Kullanıma engel olmasa da giderilmesi gereken eksiklikler raporda ayrıca belirtilir.
- Kontrolde esas alınan standart ve yöntem
- Kontrolü yapan kişinin bilgileri ve imzası
- Bir sonraki kontrol tarihi
Kullanıma uygun olmadığı tespit edilen ekipmanı fiziksel olarak kilitleyin ve etiketleyin. "Kullanmayın" yazılı bir etiket olmadan kenara çekilen ekipman, acil bir işte yeniden kullanılabilir.
Adım 4: Uygunsuzlukları takip edin
Periyodik kontrol sisteminin en zayıf halkası, tespit edilen eksikliklerin kapatılmamasıdır. Basit bir takip tablosu bu açığı kapatır:
| Ekipman | Uygunsuzluk | Risk düzeyi | Sorumlu | Hedef tarih | Durum |
|---|---|---|---|---|---|
| Örnek: Forklift 2 | Yük zincirinde aşınma | Yüksek | Bakım şefi | Derhal (kullanım durduruldu) | Açık |
| Örnek: Hava tankı | Manometre okunamıyor | Orta | Bakım teknisyeni | Bir hafta içinde | Kapalı |
Açık uygunsuzluklar İSG kurulunda veya yönetim toplantılarında düzenli olarak gündeme alınmalıdır.
Yeni ekipman alımı, tadilat ve taşıma
Periyodik kontrol sistemi yalnızca mevcut ekipmanın takibiyle sınırlı kalmamalıdır. Yeni bir makine veya tesisat satın alındığında, ekipmanın uygunluk işaretini, uygunluk beyanını ve Türkçe kullanım kılavuzunu taşıdığını teslim almadan önce kontrol edin. Güvenliği kurulum koşullarına bağlı olan ekipmanlar, ilk kurulumdan sonra ve kullanıma alınmadan önce yetkili kişilerce kontrol edilmelidir.
Benzer şekilde mevcut bir ekipmanda yapılan tadilat, kapasite değişikliği, başka bir yere taşıma veya uzun süre kullanılmadıktan sonra yeniden devreye alma gibi durumlar, olağan takvimi beklemeden yeni bir kontrol yapılmasını gerektirebilir. Satın alma ve bakım birimlerinin bu değişiklikleri İSG ekibine bildirmesini bir prosedüre bağlayın. Aksi halde envanter gerçeği yansıtmaz ve kontrol takvimi kâğıt üzerinde kalır.
Satın alma şartnamelerine İSG gerekliliklerini eklemek, uygunsuz ekipmanın işyerine girmesini baştan engellemenin en ekonomik yoludur.
Operatör yetkinliği ve kullanım talimatları
Kontrol edilmiş bir ekipman, yetkin olmayan bir kişinin elinde yine tehlikelidir. Forklift, vinç ve benzeri ekipmanları kullanacak çalışanların gerekli eğitimi aldığından ve varsa mesleki yeterlilik veya operatör belgesine sahip olduğundan emin olun. Her ekipmanın yanında kısa ve anlaşılır bir kullanım talimatı bulunmalıdır.
Ekipman yetkinliklerinin özlük dosyasında belgelenmesi, müfettiş denetimlerinde de işinizi kolaylaştırır. Denetime hazırlık için iş müfettişi denetimine hazırlık yazımıza göz atabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Envanterde yer almayan, "eski" diye kenara çekilmiş ama hâlâ kullanılan ekipmanlar
- Kontrol tarihini geçmiş ekipmanların fark edilmemesi
- Yetki belgesi doğrulanmamış kişilere kontrol yaptırılması
- Raporlardaki uygunsuzlukların kapatılmaması
- Ekipmanda yapılan tadilat veya taşıma sonrası yeniden kontrol yaptırılmaması
Ekipman ve yetkinlik takibinizi sisteme bağlayın
Periyodik kontrol takvimleri, operatör belgeleri ve eğitim kayıtları birbirine bağlı tutulduğunda hem uyum hem de güvenlik artar. İK Partner, operatör yetkinlik kayıtlarının ve eğitim takibinin İK sistemlerine entegre edilmesinde destek sunuyor. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme talep edebilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için İSG profesyonellerine ve hukuk danışmanınıza başvurmanızı öneririz.
