Toplu iş uyuşmazlıkları çoğunlukla masada çözülür; ancak çözülemediğinde taraflar, kanunun tanıdığı son araçlara başvurabilir. Grev ve lokavt, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nda ayrıntılı usullere bağlanmış, ağır ekonomik ve sosyal sonuçları olan haklardır. Usule uymayan bir grev veya lokavt, hakkı kullanan taraf için ciddi sorumluluklar doğurabilir.
Bu yazıda işverenlerin grev ve lokavt konusunda bilmesi gereken temel kuralları sade bir dille özetliyoruz: kanuni grevin şartları, kanun dışı grev, lokavtın sınırları, grev yasakları ve erteleme. Grev sürecinde işyerinin günlük yönetimine ilişkin ayrıntıları ise ayrı bir yazıda ele aldık.
Grev Nedir? Kanuni Grev ve Kanun Dışı Grev
Grev, işçilerin topluca çalışmaktan çekilmesidir. Kanun, grevi iki temel kategoriye ayırır:
| Tür | Tanım | Sonuç |
|---|---|---|
| Kanuni grev | Toplu görüşme sırasında uyuşmazlık çıkması halinde, kanundaki usullere uygun olarak yapılan grev | İşçilerin iş sözleşmeleri askıya alınır; işveren fesih ve yerine işçi alma konusunda sınırlıdır |
| Kanun dışı grev | Kanuni grev şartları gerçekleşmeden yapılan grev | Katılan işçiler ve sendika için ciddi hukuki sonuçlar doğabilir; işverenin haklı fesih imkânı gündeme gelebilir |
Kanun, işyerinde üretimi düşürmek amacıyla yapılan topluca işi yavaşlatma gibi eylemleri de grev olarak nitelemez; bunlar ayrıca değerlendirilir. Dayanışma grevi, genel grev ve siyasi amaçlı grev gibi eylemler kanuni grev kapsamında değildir.
Kanuni Grevin Şartları
Kanuni grev için genel olarak şu koşulların birlikte gerçekleşmesi gerekir:
- Yetkili bir işçi sendikasının bulunması ve toplu görüşmenin usulüne uygun başlamış olması,
- Toplu görüşmede uyuşmazlık çıkması,
- Uyuşmazlığın arabuluculuk aşamasından geçmiş olması ve arabulucu raporunun tebliğ edilmiş olması,
- Sendikanın kanunda öngörülen süre içinde grev kararı alması ve bu kararı karşı tarafa ve görevli makama bildirmesi,
- Grevin uygulanacağı tarihin kanunda öngörülen şekilde önceden karşı tarafa bildirilmesi,
- İşyerinin grev yasağı kapsamında olmaması.
Kanunda ayrıca, işyerindeki işçilerin belirli bir kısmının talep etmesi halinde grev oylaması yapılması imkânı öngörülmüştür. Oylamada çoğunluk grevin aleyhine karar verirse uyuşmazlık farklı bir yola girer. Kesin süreler ve oranlar için kanun metnine bakılmalıdır.
Lokavt: İşverenin Hakkı ve Sınırları
Lokavt, işverenin işyerinde işi topluca durdurarak işçileri çalışmaktan alıkoymasıdır. Türk hukukunda lokavtın önemli bir sınırı vardır: İşveren, ancak kanuni bir grev kararına karşılık olarak lokavt kararı alabilir. Başka bir ifadeyle, işverenin kendi inisiyatifiyle uyuşmazlığı başlatan bir saldırı lokavtı yapması mümkün değildir.
Lokavt konusunda bilinmesi gerekenler:
- Lokavt kararı, kanuni grev kararından sonra ve kanunda öngörülen usulle alınır ve karşı tarafa bildirilir.
- Lokavt, yalnızca grev kararı alınan işyerinde ve uyuşmazlığa konu işçiler bakımından uygulanır.
- Kanuni lokavt süresince, lokavta maruz kalan işçilerin iş sözleşmeleri askıda kalır.
- Usule aykırı bir lokavt, kanun dışı lokavt olarak işvereni tazminat sorumluluğuyla karşı karşıya bırakabilir.
Grev ve Lokavt Yasakları ile Erteleme
Kanun, bazı iş ve işyerlerinde grev ve lokavtı yasaklamıştır. Bu işler genellikle can ve mal güvenliği, kamu sağlığı veya temel kamu hizmetleriyle ilgilidir. Grev yasaklarının kapsamı zaman içinde yasal düzenlemeler ve yargı kararlarıyla değişebildiğinden, işyerinizin bu kapsamda olup olmadığını güncel kanun metninden kontrol etmelisiniz.
Grev yasağı olan işlerde toplu iş uyuşmazlığı, arabuluculuk aşamasından sonra Yüksek Hakem Kuruluna taşınır ve Kurul'un kararı TİS hükmündedir.
Ayrıca, kararlaştırılmış veya başlanmış bir kanuni grev ya da lokavtın genel sağlığı veya millî güvenliği bozucu nitelikte olması halinde Cumhurbaşkanı tarafından ertelenmesi mümkündür. Erteleme süresi içinde anlaşma sağlanamazsa uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulu'na gider.
Grev Döneminde İşverenin Temel Yükümlülükleri
Kanuni grev döneminde işverenin uyması gereken başlıca kurallar şunlardır:
- Grevdeki işçilerin iş sözleşmelerini grev nedeniyle feshetmemek,
- Grevdeki işçilerin yerine kanunda izin verilen haller dışında yeni işçi almamak veya başka işçi çalıştırmamak,
- Greve katılmayan işçileri, grevdeki işçilerin işlerinde çalıştırmamak,
- Kanunun öngördüğü zorunlu işlerin (örneğin bozulabilecek malların korunması, tesislerin güvenliği) sürdürülmesi için gerekli düzenlemeyi yapmak.
Grev sürecinde ücret, SGK ve günlük operasyonların nasıl yönetileceğini grev sürecinde işyeri yönetimi yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.
İşveren İçin Grev Hazırlık Kontrol Listesi
- Grev kararının bildirim tarihini ve uygulama tarihini kayıt altına alın.
- Grev kararının usule uygunluğunu hukuk danışmanınızla değerlendirin.
- Müşteri teslimatları, tedarikçi sözleşmeleri ve stok durumu için senaryo hazırlayın.
- Greve katılmayacak personelin görev dağılımını kanuna uygun şekilde planlayın.
- Kamuoyu ve çalışan iletişimi için tek bir sözcü belirleyin.
- Lokavt seçeneğini değerlendirecekseniz, bunun yalnızca kanuni grev kararına karşılık olarak ve usulüne uygun biçimde alınabileceğini unutmayın; ekonomik etkilerini grevle birlikte hesaplayın.
- Tesis güvenliği, bakım ve bozulabilir malların korunması gibi grev süresince sürdürülmesi gereken işleri ve bu işlerde kimlerin çalışacağını önceden netleştirin.
Grev ve lokavt kararlarının her biri yazılı bildirim ve süre kurallarına bağlıdır. Uygulamada en sık hata, bildirimlerin tarihlerinin ve tebliğ şeklinin kayıt altına alınmamasıdır. Bu nedenle bir "uyuşmazlık takvimi" tablosu tutmak, kimin hangi tarihte hangi bildirimi yaptığını tek bakışta görmenizi sağlar. Tablo; toplu görüşme süresinin bitişini, arabulucu raporunun tebliğ tarihini, grev kararının bildirim tarihini, uygulama tarihini ve varsa lokavt kararının tarihlerini içermelidir.
Uyuşmazlık ve Grev Sürecinde Destek
Grev ve lokavt, işletmeler için en yüksek riskli dönemlerden biridir ve bu dönemde atılan her adım hukuki sonuç doğurabilir. İK Partner olarak iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizle grev senaryosu planlaması, işyeri düzenlemeleri, iletişim stratejisi ve hukuk danışmanlarınızla koordinasyon konusunda destek veriyoruz. Ücretsiz ilk görüşmede hazırlığınızı birlikte gözden geçirebiliriz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için bir hukuk danışmanına başvurmanızı öneririz.
