Bir çalışan, koruyucusu sökülmüş bir makinede çalışması istendiğinde ya da iskelenin sağlam olmadığını gördüğünde ne yapabilir? 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu bu soruya açık bir cevap verir: Ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşan çalışan, belirli bir usul izleyerek çalışmaktan kaçınabilir. Çalışmaktan kaçınma hakkı, kanunun 13. maddesinde düzenlenmiştir ve çalışanın hayatını ve sağlığını korumaya yönelik en güçlü araçlardan biridir.
Bu hak, işverenler açısından da önemli sonuçlar doğurur: Usulüne uygun bir başvurunun ardından derhal karar verilmesi, kararın yazılı olarak bildirilmesi ve kaçınma süresince çalışanın ücretinin ödenmesi gerekir. Talebe rağmen tedbir alınmazsa çalışan iş sözleşmesini feshedebilir.
Bu yazıda hakkın kullanım şartlarını, başvuru usulünü, işverenin yükümlülüklerini ve uygulamada dikkat edilmesi gereken noktaları ele alıyoruz.
Çalışmaktan Kaçınma Hakkı Hangi Durumda Doğar?
Hakkın temel şartı, çalışanın ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşı karşıya kalmasıdır. Kanun bu kavramı sayısal ölçütlerle tanımlamaz; değerlendirme somut olayın koşullarına göre yapılır. Genel olarak:
- Ciddi: Tehlikenin gerçekleşmesi halinde ölüm, ağır yaralanma veya ciddi sağlık kaybı gibi önemli bir zarar doğabilmesi,
- Yakın: Tehlikenin uzak bir ihtimal değil, kısa süre içinde gerçekleşme olasılığının bulunması
anlamında değerlendirilir.
Örnek senaryolar:
- Acil durdurma butonu çalışmayan bir pres makinesinde çalışma talimatı
- Korkuluk ve emniyet ağı bulunmayan yüksek bir platformda çalışma
- Havalandırması yapılmamış ve gaz ölçümü yapılmamış kapalı bir alana giriş
- Yalıtımı hasarlı, enerjisi kesilmemiş bir elektrik panosunda müdahale
Buna karşılık, genel rahatsızlıklar veya uzun vadeli iyileştirme talepleri (örneğin ofisteki sandalyelerin konforu) bu hakkın kapsamında değil, normal İSG öneri ve şikâyet kanalları içinde değerlendirilir.
Başvuru Usulü: Adım Adım
Kanun, hakkın kullanımını belirli bir usule bağlar:
- Başvuru: Çalışan, İSG kurulu bulunan işyerlerinde kurula, kurul bulunmayan işyerlerinde işverene başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasına karar verilmesini talep eder.
- Karar: Kurul acilen toplanarak, işveren ise derhal kararını verir.
- Tespit: Durum tutanakla tespit edilir.
- Bildirim: Karar, çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir.
- Kaçınma: Kurul veya işveren çalışanın talebi yönünde karar verirse, çalışan gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir.
Kanun başvurunun şekline dair katı bir kural koymasa da, başvurunun yazılı yapılması ve tarih-saat bilgisinin kaydedilmesi her iki taraf için de ispat kolaylığı sağlar. İSG kurulunun bu süreçteki rolü için İSG kurulu nasıl kurulur yazımıza göz atabilirsiniz.
Örnek başvuru metni iskeleti
- Kime: İSG Kurulu Başkanlığına / İşveren veya işveren vekiline
- Konu: Ciddi ve yakın tehlike nedeniyle tespit ve tedbir talebi
- Açıklama: Çalıştığım ... bölümünde, ... tarihinde ... saatinde ... (tehlikenin kısa ve somut tanımı) tespit ettim. Bu durumun ... (olası zarar) sonucunu doğurabileceğini düşünüyorum.
- Talep: 6331 sayılı Kanunun 13. maddesi uyarınca durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasına karar verilmesini talep ederim.
- Ad, soyad, görev, tarih, imza
Ciddi, Yakın ve Önlenemez Tehlike: Usulsüz Terk Hakkı
Kanun bir adım daha ileri gider: Ciddi, yakın ve önlenemez bir tehlikenin meydana gelmesi durumunda çalışanlar, başvuru usulüne uymaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gider. Örneğin bir yangın, gaz kaçağı veya yapısal çökme belirtisi gibi durumlarda çalışanın önce başvuru yapıp karar beklemesi beklenemez.
Çalışanların bu hareketlerinden dolayı hakları kısıtlanamaz. Bu nedenle acil durum planlarında güvenli toplanma alanlarının belirlenmesi ve çalışanlara duyurulması ayrıca önem taşır.
Kaçınma Süresince Çalışanın Hakları
| Konu | Düzenleme |
|---|---|
| Ücret | Çalışmaktan kaçınılan dönemdeki ücret saklıdır |
| Diğer haklar | Kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer haklar saklıdır |
| Tedbir alınmazsa | Çalışan, tabi olduğu kanun hükümlerine göre iş sözleşmesini feshedebilir |
| Önlenemez tehlikede terk | Bu nedenle çalışanın hakları kısıtlanamaz |
Talebe rağmen gerekli tedbirlerin alınmaması, İş Kanunu'na tabi bir çalışan bakımından haklı nedenle fesih imkânı doğurabilir. Bu durum işveren için kıdem tazminatı başta olmak üzere ciddi mali sonuçlar anlamına gelebilir.
İşverenin Yapması Gerekenler
Bir kaçınma başvurusu aldığınızda şu adımları izleyin:
- Ciddiye alın: Başvuruyu hiçbir şekilde disiplin konusu yapmayın veya çalışanı caydırıcı bir tutum sergilemeyin.
- Derhal değerlendirin: İş güvenliği uzmanını ve mümkünse işyeri hekimini olay yerine çağırın; kurul varsa acilen toplayın.
- Tutanak düzenleyin: Tehlikenin tanımını, değerlendirmeyi, verilen kararı ve gerekçesini yazılı hale getirin.
- Yazılı bildirim yapın: Kararı çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak iletin.
- Tedbiri alın: Talep yerindeyse tedbirleri hemen uygulayın; tedbir tamamlanana kadar işi durdurun.
- Belgeleyin: Alınan tedbirleri, tamamlanma tarihini ve işin yeniden başlatılma kararını kayıt altına alın.
- Risk değerlendirmesine yansıtın: Tespit edilen tehlikenin risk değerlendirmesinde yer alıp almadığını kontrol edin.
Talep yerinde bulunmazsa
Değerlendirme sonucunda ciddi ve yakın bir tehlike bulunmadığı kanaatine varılırsa, bu kararın da gerekçesiyle birlikte yazılı olarak bildirilmesi gerekir. Gerekçede yapılan kontroller, ölçümler ve İSG profesyonellerinin görüşü açıkça yer almalıdır. Çalışana kararın nedenlerini anlatmak, mevcut güvenlik önlemlerini göstermek ve gerekirse ek bilgilendirme yapmak, güven ilişkisini korur. Bu aşamada bile başvurunun kayıt altına alınması ve tespit edilen küçük eksiklerin giderilmesi, işyerinde güvenlik kültürünün gelişmesine katkı sağlar. Başvuran çalışanın daha sonra herhangi bir olumsuz muameleye maruz kalmaması da ayrıca gözetilmelidir.
Sık Yapılan Hatalar
- Başvuruyu sözlü geçiştirip yazılı karar vermemek
- Çalışana "işini yapmazsan tutanak tutarız" diyerek baskı kurmak
- Kaçınma süresinde ücret kesintisi yapmak
- Tedbir alınmadan çalışanı başka birine devrederek işi sürdürmek
- Önlenemez tehlike durumunda işyerini terk eden çalışanlar hakkında işlem başlatmak
İK Partner ile Çalışan Hakları ve İSG Süreçleri
Çalışmaktan kaçınma başvuruları, doğru yönetilmediğinde hem çalışan güvenliği hem de iş hukuku açısından ciddi riskler doğurur. İK Partner olarak bu başvuruların nasıl ele alınacağını gösteren yazılı bir prosedür hazırlamanıza ve yöneticilerinizi bilgilendirmenize destek veriyoruz. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşabilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat ve yargı içtihatları değişebilir. Somut durumlar için hukuk danışmanınıza başvurun.
