TBK hizmet sözleşmesi hükümleri, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 393 ile 469. maddeleri arasında yer alan ve işçi ile işveren arasındaki sözleşme ilişkisini genel olarak düzenleyen kurallardır. Bu hükümler İş Kanunu kapsamı dışındaki çalışanlar için temel kaynaktır; İş Kanunu kapsamındaki işçiler için ise İş Kanunu'nda düzenlenmeyen sadakat borcu, rekabet yasağı, ibra, kişiliğin korunması gibi konularda doğrudan uygulanır.
Bu yazı maddeleri tek tek açıklamak yerine bir harita sunar: Hizmet sözleşmesi bölümü nasıl bölümlenmiştir, hangi madde işverene hangi yükümlülüğü getirir ve 4857 sayılı İş Kanunu ile nasıl bir arada okunur. Konu odaklı bir giriş için Borçlar Kanunu hizmet sözleşmesi rehberimize de bakabilirsiniz.
Hizmet Sözleşmesinin Tanımı
Bölümün ilk maddesi, tüm sistemin dayandığı tanımı verir:
MADDE 393- Hizmet sözleşmesi, işçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirli olmayan süreyle işgörmeyi ve işverenin de ona zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir.
İşçinin işverene bir hizmeti kısmi süreli olarak düzenli biçimde yerine getirmeyi üstlendiği sözleşmeler de hizmet sözleşmesidir.
Genel hizmet sözleşmesine ilişkin hükümler, kıyas yoluyla çıraklık sözleşmesine de uygulanır; özel kanun hükümleri saklıdır.
Metin mevzuat.gov.tr'deki güncel metinden alınmıştır. Tanımın üç unsuru, yani iş görme, ücret ve bağımlılık, bir ilişkinin hizmet sözleşmesi mi yoksa eser veya vekâlet sözleşmesi mi olduğunu belirlemede kullanılır. Uygulamada en çok tartışılan unsur bağımlılıktır: İşin işverenin talimatı ve denetimi altında, onun organizasyonu içinde yapılması.
- madde ise hizmet sözleşmesinin kanunda aksine hüküm olmadıkça özel bir şekle bağlı olmadığını, ücret karşılığında yapılabilecek bir işin belli bir süre görülüp işverence kabul edilmesiyle sözleşmenin kurulmuş sayılacağını ve geçersizliği sonradan anlaşılan sözleşmenin ilişki sona erene kadar geçerli bir sözleşmenin tüm sonuçlarını doğuracağını düzenler.
Bölümün Yapısı: Madde Haritası
Hizmet sözleşmeleri, TBK'nın Altıncı Bölümünde üç ayırım hâlinde düzenlenmiştir.
| Ayırım | Maddeler | Konu |
|---|---|---|
| Birinci Ayırım | 393-447 | Genel hizmet sözleşmesi |
| İkinci Ayırım | 448-460 | Pazarlamacılık sözleşmesi |
| Üçüncü Ayırım | 461-469 | Evde hizmet sözleşmesi |
Genel hizmet sözleşmesi ayırımı, kendi içinde şu başlıklara ayrılır:
| Başlık | Maddeler | Öne çıkan hükümler | İşveren açısından anlamı |
|---|---|---|---|
| Tanım ve kuruluş | 393-394 | Bağımlılık, şekil serbestisi | Sözleşmenin niteliğini doğru belirleme |
| İşçinin borçları | 395-400 | Bizzat çalışma, özen ve sadakat, teslim ve hesap verme, fazla çalışma, talimata uyma, işçinin sorumluluğu | Disiplin ve zarar taleplerinin dayanağı |
| Ücret ödeme borcu | 401-412 | Emsal ücret, fazla çalışma ücreti, işin sonucundan pay, ikramiye, ödeme zamanı, ücretin korunması, haciz sınırı | Ücret politikası ve bordro uyumu |
| Araç, malzeme ve giderler | 413-416 | İş araçları, masraf iadesi, taşıt giderleri | Masraf ve araç politikası |
| Kişiliğin korunması | 417-419 | Psikolojik ve cinsel tacize karşı önlem, İSG, kişisel verilerin kullanımı | Mobbing ve veri koruma uyumu |
| Ceza koşulu ve ibra | 420 | İşçi aleyhine tek taraflı ceza koşulu yasağı, ibranın şartları | Çıkış süreçlerinin geçerliliği |
| Tatil ve izinler | 421-425 | Hafta tatili, iş arama izni, yıllık izin | İş Kanunu dışındaki çalışanlar için temel kurallar |
| Hizmet belgesi | 426 | İşçinin isteğiyle belge verme | Referans ve çalışma belgesi süreçleri |
| Fikrî mülkiyet | 427 | Özel kanunlara yollama | Hizmet buluşları |
| Hizmet ilişkisinin devri | 428-429 | İşyeri devri, sözleşmenin devri | Birleşme ve devirlerde personel planlaması |
| Sona erme | 430-443 | Belirli ve belirsiz süreli sözleşmenin sona ermesi, bildirim süreleri, deneme süresi, kötüye kullanma, haklı nedenle fesih, ölüm, geri verme | İş Kanunu dışındaki çalışanların feshi |
| Rekabet yasağı | 444-447 | Şartlar, sınırlar, aykırılık, sona erme | Kritik pozisyonlar için sözleşme tasarımı |
Pazarlamacılık sözleşmesi, işletme dışında sürekli olarak işlemlere aracılık eden satış temsilcilerine özgü kuralları (yazılı sözleşme içeriği, bölge tahsisi, ücret ve komisyon, masraflar) içerir. Evde hizmet sözleşmesi ise işçinin işverenden aldığı işi kendi evinde veya belirlediği başka bir yerde gördüğü ilişkiyi düzenler. Her iki ayırımda hüküm bulunmayan hâllerde genel hizmet sözleşmesi hükümleri uygulanır (md. 469).
TBK ile İş Kanunu Nasıl Bir Arada Okunur?
Genel kanun ve özel kanun
TBK hizmet sözleşmesi hükümleri genel, 4857 sayılı İş Kanunu ise özel düzenlemedir. Aynı konuyu iki kanun da düzenliyorsa İş Kanunu kapsamındaki işçi için İş Kanunu uygulanır. İş Kanunu'nun hiç düzenlemediği konularda ise TBK hükümleri İş Kanunu kapsamındaki işçilere de uygulanır.
İş Kanunu kapsamı dışındakiler
4857 sayılı Kanun'un 4. maddesi bazı iş ve ilişkileri kapsam dışında bırakır; bunlar arasında ev hizmetleri, 50 ve daha az işçi çalıştırılan tarım ve orman işleri, sporcular ve 507 sayılı Kanun tarifine uygun üç kişinin çalıştığı esnaf işyerleri bulunur. Bu ilişkilerde kural olarak TBK hükümleri uygulanır. Kapsam ayrıntısı için 4857 sayılı İş Kanunu kapsamı ve istisnaları yazımıza bakabilirsiniz.
İki kanun arasındaki farklar
| Konu | TBK | 4857 sayılı İş Kanunu |
|---|---|---|
| Ücret ödeme zamanı | Aksine âdet yoksa her ayın sonunda (md. 406) | En geç ayda bir; sözleşmeyle bir haftaya kadar indirilebilir (md. 32) |
| Fazla çalışma ücreti | En az %50 fazlası; rızayla izin verilebilir (md. 402) | %50 zamlı; serbest zaman seçeneği ve yıllık 270 saat sınırı (md. 41) |
| Deneme süresi | En çok iki ay (md. 433) | En çok iki ay, toplu sözleşmeyle dört aya kadar (md. 15) |
| Fesih bildirim süresi | Kıdeme göre 2, 4 veya 6 hafta (md. 432) | Kıdeme göre 2, 4, 6 veya 8 hafta (md. 17) |
| Yıllık izin | En az iki hafta; 18 yaş altı ve 50 yaş üstüne en az üç hafta (md. 422) | Kıdeme göre gün esaslı süreler (md. 53) |
| Kötüye kullanma | Bildirim süresi ücretinin üç katı (md. 434) | Bildirim süresi ücretinin üç katı (md. 17) |
| Haklı nedenle fesih | Genel ölçüt: dürüstlük kuralına göre ilişkinin sürdürülmesinin beklenemeyeceği hâller (md. 435) | Sayma yoluyla belirlenmiş sebepler (md. 24-25) |
İş Kanunu kapsamındaki işçilere doğrudan uygulanan TBK hükümleri
İş Kanunu bazı konuları hiç düzenlemediği için aşağıdaki TBK hükümleri her işyerinde uygulama alanı bulur:
- Sadakat ve sır saklama borcu (md. 396): Rakibe çalışma yasağı ve iş sırlarının korunması. Ayrıntı için TBK 395-400: işçinin borçları.
- İşçinin sorumluluğu (md. 400): Kusurla verilen zararın tazmini.
- Kişiliğin korunması (md. 417): Psikolojik ve cinsel tacize karşı önlem borcu. Ayrıntı için TBK 417: işverenin gözetme borcu.
- Kişisel verilerin kullanılması (md. 419): İşçi verilerinin yalnızca işe yatkınlık ve sözleşmenin ifası için zorunlu ölçüde kullanılması.
- Ceza koşulu ve ibra (md. 420): Yalnızca işçi aleyhine ceza koşulunun geçersizliği ve ibranamenin geçerlilik şartları. Uygulama için ibraname nasıl düzenlenir.
- Rekabet yasağı (md. 444-447): Sözleşme sonrası rekabet yasağının şartları. Ayrıntı için TBK 444-447: rekabet yasağı.
- İkramiye ve işin sonucundan pay (md. 403, 405): Hak doğuran taahhüt ve orantılı ödeme. Ayrıntı için TBK 401 ve devamı: ücret ödeme borcu.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı |
|---|---|---|
| Sözleşmenin niteliği | Bağımlılık varsa hizmet sözleşmesi vardır | "Danışmanlık" veya "hizmet alımı" adı altında fiilen bağımlı çalışma kurgulamayın |
| Kapsam tespiti | İş Kanunu dışındaki ilişkilere TBK uygulanır | Ev çalışanı, sporcu veya küçük esnaf işyeri çalışanı için ayrı sözleşme şablonu kullanın |
| Tamamlayıcı hükümler | Sadakat, rekabet, ibra, kişilik koruma TBK'dadır | Standart iş sözleşmenize bu hükümleri yansıtın |
| Emredici hükümler | İşçi aleyhine değiştirilemeyen kurallar vardır | Sözleşme maddelerini TBK'nın emredici hükümlerine göre gözden geçirin |
| Zamanaşımı | Ücret alacakları beş yıl (TBK md. 147; İş Kanunu md. 32) | Bordro ve ödeme kayıtlarını en az bu süre boyunca saklayın |
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında hizmet sözleşmesi bölümüne ilişkin şu ilkeler öne çıkar:
- Sözleşmenin adı değil içeriği belirleyicidir. Taraflar sözleşmeye farklı bir ad verse de bağımlılık unsuru varsa hizmet sözleşmesi kabul edilir.
- İşçiyi koruma ilkesi yorumda esastır. Belirsiz sözleşme hükümleri, kural olarak işçi lehine yorumlanır.
- TBK hükümleri İş Kanunu boşluklarını doldurur. İş Kanunu'nda düzenlenmeyen konularda TBK'nın genel hükümlerine başvurulması yerleşik bir yaklaşımdır.
Sık Yapılan Hatalar
- İş Kanunu kapsamı dışındaki bir çalışana İş Kanunu'na göre hazırlanmış sözleşme imzalatıp TBK'daki farklı süreleri gözden kaçırmak.
- Rekabet yasağı, sır saklama ve ceza koşulu gibi TBK konularını iş sözleşmesine hiç yazmamak veya şartlarına aykırı yazmak.
- Yalnızca işçiye ceza koşulu yükleyen sözleşme maddeleri kullanmak.
- İbranameyi sözleşmenin sona ermesinden hemen sonra ve banka dışı ödemeyle düzenlemek.
- Fiilen bağımlı çalışan kişiyi serbest meslek sözleşmesiyle çalıştırmak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 4857 sayılı İş Kanunu'nun yapısı ve bölümleri: özel kanunun madde haritası.
- 4857 md. 8: iş sözleşmesinin tanımı ve şekli: İş Kanunu'ndaki karşılık.
- İş sözleşmesi türleri: belirli, belirsiz, kısmi ve çağrı üzerine çalışma.
- İşyeri devri: İş Kanunu md. 6: TBK md. 428 ile birlikte okunması gereken hüküm.
İş sözleşmesi şablonlarınızı TBK ve İş Kanunu hükümleriyle uyumlu hâle getirmek için İK Partner'ın iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetinden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Yürürlükteki düzenlemeye dayanan bu harita, mevzuat değişikliklerinde güncellenmelidir.
