İş Kanunu'nun kapsamı dışında kalan bir çalışan için en sık sorulan soru şudur: "Peki bu kişinin hakları hangi kurala göre belirlenecek?" Yanıt çoğunlukla 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'dur. Borçlar Kanunu hizmet sözleşmesi hükümleri (md. 393 ve devamı), İş Kanunu'na tabi olmayan hizmet ilişkileri için temel çerçeveyi oluşturur; ayrıca İş Kanunu'nda düzenlenmeyen konularda genel hüküm niteliğinde devreye girebilir.
Ev hizmetleri, kapsam dışındaki tarım işleri, belirli küçük esnaf işyerleri ve sporcular gibi alanlarda çalışma ilişkileri bu hükümlere göre yürür. İşveren açısından bu kuralları bilmek önemlidir; çünkü Türk Borçlar Kanunu da çalışanı korumaya yönelik emredici hükümler içerir ve "nasılsa İş Kanunu uygulanmıyor" yaklaşımı ciddi hatalara yol açabilir.
Bu yazıda Türk Borçlar Kanunu'ndaki hizmet sözleşmesi düzenlemesini işveren gözüyle genel hatlarıyla ele alıyoruz. Kanundaki süreleri ve özel koşulları burada rakamla vermiyoruz; ayrıntılar için kanunun güncel metnine bakmanız gerekir. İçerik genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumlar için hukuk danışmanınıza başvurmalısınız.
Borçlar Kanunu hizmet sözleşmesi nedir?
Türk Borçlar Kanunu'na göre hizmet sözleşmesi, işçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirsiz süreyle iş görmeyi, işverenin de ona zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Bu tanımda üç temel unsur öne çıkar:
- İş görme: Çalışan, emeğini işverenin hizmetine sunar.
- Bağımlılık: Çalışan, işverenin talimat ve denetimi altında çalışır.
- Ücret: İş karşılığında bir ödeme yapılır.
Bu unsurlar İş Kanunu'ndaki iş sözleşmesi tanımıyla büyük ölçüde örtüşür. Fark, hangi kanunun özel hükümlerinin uygulanacağındadır. Kanun ayrıca pazarlamacılık sözleşmesi, çıraklık sözleşmesi ve evde hizmet sözleşmesi gibi özel hizmet sözleşmesi türlerini de düzenler.
Hangi çalışanlar Türk Borçlar Kanunu'na tabidir?
İş Kanunu'nun 4. maddesinde sayılan istisnalara giren ve başka bir özel kanuna (Deniz İş veya Basın İş gibi) tabi olmayan çalışanlar, genel olarak Türk Borçlar Kanunu'na tabidir:
- Ev hizmetlerinde çalışanlar
- İşçi sayısı eşiğinin altındaki tarım ve orman işyerlerinde çalışanlar
- Aile içinde, evde yapılan el sanatlarına ilişkin işlerde çalışanlar
- Sporcular
- Kanundaki tanıma uyan küçük esnaf ve sanatkâr işyerlerinde çalışanlar
İstisnaların genel listesini İş Kanunu kapsamı dışı işler yazımızda bulabilirsiniz.
İşverenin temel yükümlülükleri
Türk Borçlar Kanunu, hizmet sözleşmesinde işverene pek çok yükümlülük yükler. Başlıcaları şunlardır:
| Yükümlülük | Kısa açıklama |
|---|---|
| Ücret ödeme | Kararlaştırılan veya emsal ücretin zamanında ödenmesi |
| İşçiyi gözetme | Çalışanın kişiliğini koruma, ona saygı gösterme, psikolojik ve cinsel tacize karşı önlem alma |
| İş sağlığı ve güvenliği | Gerekli her türlü önlemi alma ve araç-gereçleri eksiksiz bulundurma |
| Dinlenme hakları | Hafta tatili, yıllık izin ve dinlenme sürelerini sağlama |
| Hizmet belgesi | Talep hâlinde çalışmanın türünü ve süresini gösteren belge verme |
| Kişisel verilerin korunması | Çalışana ait verileri yalnızca iş ilişkisiyle sınırlı olarak işleme |
İşçinin de sadakat ve özen borcu, işverenin talimatlarına uyma borcu ve işverene ait araç-gereci özenle kullanma yükümlülüğü bulunur. Kanun ayrıca fazla çalışma, ücretin ödenme zamanı, işçinin hastalık veya askerlik gibi kişisel bir nedenle kısa süre çalışamaması hâlinde ücretin durumu gibi konularda da kurallar içerir. Bu hükümler, İş Kanunu kapsamındaki bir işyerinde alıştığınız kurallarla aynı olmayabilir; bu nedenle uygulamadan önce kanunun ilgili maddelerini okumak veya bir uzmana danışmak önemlidir.
Türk Borçlar Kanunu'ndaki işçiyi koruma borcu, kapsamı geniş ve emredici bir hükümdür. Bir ev işvereninin veya küçük bir tarım işletmesinin bu yükümlülüğü ihlal etmesi, maddi ve manevi tazminat sorumluluğu doğurabilir.
Fesih ve bildirim süreleri
Türk Borçlar Kanunu'nda belirsiz süreli hizmet sözleşmelerinin feshi için, hizmet süresine göre kademelenen bildirim süreleri öngörülmüştür. Bu süreler İş Kanunu'ndaki ihbar sürelerinden farklıdır; İş Kanunu'ndaki 2, 4, 6 ve 8 haftalık süreleri Türk Borçlar Kanunu'na tabi bir çalışana otomatik olarak uygulamamalısınız.
Fesihle ilgili bilmeniz gereken diğer temel noktalar:
- Haklı sebeple fesih: Taraflardan her biri, sözleşmeyi sürdürmeyi kendisi için çekilmez kılan haklı sebeplerin varlığı hâlinde sözleşmeyi derhâl feshedebilir.
- Belirli süreli sözleşme: Süre bitiminde kendiliğinden sona erer; süre dolmadan haksız fesih tazminat sorumluluğu doğurabilir.
- Kötüye kullanma: Fesih hakkının kötüye kullanılması tazminat gerektirebilir.
- İş güvencesi yok: İş Kanunu'ndaki işe iade sistemi Türk Borçlar Kanunu'na tabi çalışanlara doğrudan uygulanmaz.
- Kıdem tazminatı: 1475 sayılı Kanun'a dayanan kıdem tazminatı kural olarak bu çalışanlara uygulanmaz; sözleşmeyle tanınabilir.
Sosyal güvenlik İş Kanunu'ndan bağımsızdır
Türk Borçlar Kanunu'na tabi olmak, sigortasız çalıştırma serbestliği getirmez. 5510 sayılı Kanun, hizmet akdiyle çalışanları kural olarak sigortalı sayar. Ev hizmetleri ve süreksiz tarım işleri gibi alanlarda özel usuller bulunur. Ayrıca asgari ücret, İş Kanunu kapsamında olsun ya da olmasın hizmet akdiyle çalışanları kapsayacak şekilde düzenlenmiştir; 2026 yılı aylık brüt asgari ücret 33.030,00 TL'dir.
Türk Borçlar Kanunu'na tabi çalışan için sözleşme kontrol listesi
- Sözleşmeyi yazılı yapın ve tarafların imzasını alın.
- İşin tanımını, çalışma yerini ve süresini belirtin.
- Brüt ücreti, ödeme gününü ve yöntemini yazın.
- Çalışma saatlerini, hafta tatilini ve yıllık izin düzenini belirleyin.
- Fesih ve bildirim koşullarını kanuna uygun şekilde düzenleyin.
- Sigorta bildirimi ve kişisel veriler hakkında bilgilendirme yapın.
Örnek senaryo: Üç kişinin çalıştığı küçük bir terzi atölyesi, İş Kanunu kapsamı dışında olduğunu düşünerek çalışanlarına hiç yıllık izin kullandırmıyor. Oysa Türk Borçlar Kanunu da yıllık ücretli izin hakkı tanır ve bu uygulama, ileride izin ücreti alacağı ve tazminat taleplerine yol açabilir.
Kapsam ve sözleşme yönetiminde destek
Türk Borçlar Kanunu'na tabi çalışanlar için doğru sözleşme ve süreçleri kurgulamak, küçük işletmelerin ve hanelerin genellikle gözden kaçırdığı bir konudur. İK Partner olarak statü analizi, sözleşme şablonları ve fesih süreçlerinde destek veriyoruz. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşabilirsiniz.
