TBK işçinin borçları, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 395 ile 400. maddeleri arasında sayılan altı temel yükümlülükten oluşur: işi bizzat yapma, özen ve sadakat, teslim ve hesap verme, fazla çalışma, düzenlemelere ve talimata uyma ve kusurla verilen zarardan sorumluluk. İş Kanunu bu borçları ayrıca düzenlemediği için hükümler İş Kanunu kapsamındaki işçilere de uygulanır. İşveren açısından bu maddeler; disiplin uygulamalarının, haklı nedenle feshin ve zarar taleplerinin hukuki temelidir.
Bu yazıda maddeleri sırasıyla ele alıyor, her borcun ihlalinde işverenin hangi araçlara başvurabileceğini ve nerede durması gerektiğini gösteriyoruz. Sadakat ve özen borcunun genel çerçevesi için işçinin yükümlülükleri yazımıza da bakabilirsiniz.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun mevzuat.gov.tr'deki güncel metninden alınmıştır.
C. İşçinin borçları
I. Bizzat çalışma borcu — MADDE 395- Sözleşmeden veya durumun gereğinden aksi anlaşılmadıkça, işçi yüklendiği işi bizzat yapmakla yükümlüdür.
II. Özen ve sadakat borcu — MADDE 396- İşçi, yüklendiği işi özenle yapmak ve işverenin haklı menfaatinin korunmasında sadakatle davranmak zorundadır. İşçi, işverene ait makineleri, araç ve gereçleri, teknik sistemleri, tesisleri ve taşıtları usulüne uygun olarak kullanmak ve bunlarla birlikte işin görülmesi için kendisine teslim edilmiş olan malzemeye özen göstermekle yükümlüdür. İşçi, hizmet ilişkisi devam ettiği sürece, sadakat borcuna aykırı olarak bir ücret karşılığında üçüncü kişiye hizmette bulunamaz ve özellikle kendi işvereni ile rekabete girişemez. İşçi, iş gördüğü sırada öğrendiği, özellikle üretim ve iş sırları gibi bilgileri, hizmet ilişkisinin devamı süresince kendi yararına kullanamaz veya başkalarına açıklayamaz. İşverenin haklı menfaatinin korunması için gerekli olduğu ölçüde işçi, hizmet ilişkisinin sona ermesinden sonra da sır saklamakla yükümlüdür.
III. Teslim ve hesap verme borcu — MADDE 397- İşçi, üstlendiği işin görülmesi sırasında üçüncü kişiden işveren için aldığı şeyleri ve özellikle paraları derhâl ona teslim etmek ve bunlar hakkında hesap vermekle yükümlüdür. İşçi, hizmetin ifasından dolayı elde ettiği şeyleri de derhâl işverene teslim etmekle yükümlüdür.
IV. Fazla çalışma borcu — MADDE 398- Fazla çalışma, ilgili kanunlarda belirlenen normal çalışma süresinin üzerinde ve işçinin rızasıyla yapılan çalışmadır. Ancak, normal süreden daha fazla çalışmayı gerektiren bir işin yerine getirilmesi zorunluluğu doğar, işçi bunu yapabilecek durumda bulunur ve aynı zamanda kaçınması da dürüstlük kurallarına aykırı olursa işçi, karşılığı verilmek koşuluyla, fazla çalışmayı yerine getirmekle yükümlüdür. Özel kanunlardaki hükümler saklıdır.
V. Düzenlemelere ve talimata uyma borcu — MADDE 399- İşveren, işin görülmesi ve işçilerin işyerindeki davranışlarıyla ilgili genel düzenlemeler yapabilir ve onlara özel talimat verebilir. İşçiler, bunlara dürüstlük kurallarının gerektirdiği ölçüde uymak zorundadırlar.
VI. İşçinin sorumluluğu — MADDE 400- İşçi, işverene kusuruyla verdiği her türlü zarardan sorumludur. Bu sorumluluğun belirlenmesinde; işin tehlikeli olup olmaması, uzmanlığı ve eğitimi gerektirip gerektirmemesi ile işçinin işveren tarafından bilinen veya bilinmesi gereken yetenek ve nitelikleri göz önünde tutulur.
Madde Ne Düzenliyor?
Md. 395: İşi bizzat yapma
Hizmet sözleşmesi kişiye bağlıdır. İşçi, kendisine verilen işi bir başkasına devredemez veya yerine birini gönderemez. "Sözleşmeden veya durumun gereğinden aksi anlaşılmadıkça" ifadesi istisnaya kapı aralar: Örneğin işverenin onayıyla bir yardımcı kullanılması. İşçinin başkasını kendi yerine çalıştırması hem bu borcun ihlalidir hem de işyerine yetkisiz kişinin girmesi nedeniyle İSG ve veri güvenliği riski doğurur.
Md. 396: Özen ve sadakat
Maddenin dört fıkrası dört ayrı yükümlülük içerir:
| Fıkra | Yükümlülük | Uygulamadaki karşılığı |
|---|---|---|
| 1 | İşi özenle yapma ve işverenin haklı menfaatini koruma | Görev tanımına uygun, mesleki standartlarda çalışma |
| 2 | İşverenin araç, sistem ve taşıtlarını usulüne uygun kullanma | Zimmetli ekipman, şirket aracı, bilişim sistemleri |
| 3 | İlişki sürerken ücret karşılığı üçüncü kişiye hizmet vermeme, işverenle rekabet etmeme | Rakip firmaya gizli çalışma, işverenin müşterisine kendi hesabına hizmet |
| 4 | İş ve üretim sırlarını saklama; gerektiği ölçüde ilişki bitince de | Müşteri listeleri, fiyatlar, teknik bilgiler |
Üçüncü fıkradaki yasak, hizmet ilişkisi devam ederken geçerlidir ve ayrıca sözleşme yapılmasını gerektirmez. Sözleşme sona erdikten sonraki rekabet yasağı ise ancak 444. madde şartlarıyla, yazılı olarak kararlaştırılabilir. Sır saklama borcu ise sözleşme bitse de işverenin haklı menfaatinin gerektirdiği ölçüde devam eder. Bu borcu somutlaştırmak için çalışan gizlilik sözleşmesi örneğimizi kullanabilirsiniz.
Md. 397: Teslim ve hesap verme
Tahsilat yapan, avans alan veya müşteriden işveren adına ödeme kabul eden işçi, aldığını derhâl teslim edip hesabını vermek zorundadır. İkinci fıkra daha geniştir: Hizmetin ifası nedeniyle elde edilen her şey, örneğin tedarikçiden alınan komisyon veya hediye niteliğindeki menfaatler de işverene teslim edilmelidir. Bu hüküm, şirket içi etik ve hediye politikalarının kanuni dayanağıdır.
Md. 398: Fazla çalışma
Kural, fazla çalışmanın işçinin rızasıyla yapılmasıdır. İstisna, üç şartın birlikte gerçekleşmesidir: işin zorunlu olması, işçinin yapabilecek durumda bulunması ve kaçınmanın dürüstlük kurallarına aykırı düşmesi. Bu durumda işçi, karşılığı verilmek kaydıyla fazla çalışmak zorundadır.
Son fıkra özel kanunları saklı tutar. İş Kanunu kapsamındaki işçiler için 4857 sayılı Kanun'un 41-43. maddeleri ve Fazla Çalışma Yönetmeliği uygulanır; fazla saatlerle çalışma için işçinin onayı aranır, zorunlu ve olağanüstü hâllere ilişkin kurallar ise ayrıca düzenlenmiştir. Ayrıntı için 4857 md. 41: fazla çalışma yazımıza bakabilirsiniz.
Md. 399: Düzenlemelere ve talimata uyma
İşveren iki tür araç kullanabilir: genel düzenlemeler (personel yönetmeliği, disiplin yönetmeliği, kıyafet, bilişim, İSG kuralları) ve özel talimatlar (belirli bir işçiye verilen görev). İşçi bunlara "dürüstlük kurallarının gerektirdiği ölçüde" uyar. Bu ifade talimat yetkisinin sınırını çizer: Kanuna, sözleşmeye, toplu sözleşmeye veya kişilik haklarına aykırı talimata uyma borcu yoktur. İşçinin onurunu zedeleyen, sağlığını tehlikeye atan veya iş sözleşmesindeki koşulları esaslı biçimde değiştiren talimatlar bu kapsamdadır. Esaslı değişiklik için 4857 sayılı Kanun'un 22. maddesindeki usul ayrıca uygulanır.
Md. 400: İşçinin sorumluluğu
İşçi, kusuruyla verdiği her zarardan sorumludur. Kusursuz sorumluluk yoktur; işveren zararı, kusuru ve illiyeti ortaya koymalıdır. İkinci fıkra sorumluluğun ölçüsünü belirleyen ölçütleri sayar:
- İşin tehlikeli olup olmadığı,
- Uzmanlık ve eğitim gerektirip gerektirmediği,
- İşçinin işverence bilinen veya bilinmesi gereken yetenek ve nitelikleri.
Bu ölçütler, işverenin kendi organizasyon hatasını işçiye yükleyemeyeceği anlamına gelir. Deneyimsiz bir çalışana eğitim vermeden pahalı bir makine teslim eden işveren, oluşan zararda kendi payına katlanır.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Borç | İhlal örneği | İşverenin başvurabileceği araç | Sınır |
|---|---|---|---|
| Bizzat çalışma | Yerine başkasını gönderme | Yazılı uyarı, disiplin süreci | Orantılılık |
| Özen | Tekrarlayan işi savsaklama | Uyarı, performans süreci, gerekirse geçerli nedenle fesih | Savunma alma ve belgeleme |
| Sadakat | Rakibe gizli çalışma, sır ifşası | 4857 md. 25/II-e kapsamında haklı nedenle fesih, tazminat | İspat yükü işverende; fesih için altı iş günü/bir yıl süresi |
| Teslim ve hesap verme | Tahsilatı geç teslim, menfaat gizleme | Hesap isteme, disiplin, ağır hâllerde haklı fesih | Somut kayıt ve tutanak |
| Fazla çalışma | Zorunlu hâlde haklı neden olmadan kaçınma | Disiplin değerlendirmesi | Rıza ve özel kanun kuralları |
| Talimata uyma | Hatırlatmaya rağmen görevi yapmama | 4857 md. 25/II-h kapsamında haklı nedenle fesih | Talimatın hukuka uygun ve açık olması |
| Sorumluluk | Kusurla makineye hasar verme | Zarar talebi, ağır hâllerde 4857 md. 25/II-ı | Ücretten rızasız takas yasağı |
Zararı ücretten kesmek mümkün mü?
TBK md. 407'ye göre işveren, işçiden olan alacağını işçinin rızası olmadıkça ücret borcuyla takas edemez. Tek istisna, işçinin kasten sebep olduğu ve yargı kararıyla sabit bir zarardır; bu durumda dahi takas ücretin haczedilebilir kısmıyla sınırlıdır. Ayrıca 4857 sayılı Kanun'un 38. maddesindeki ücret kesme cezası ayrı bir disiplin aracıdır ve kendi sınırlarına tabidir. Kesinti uygulamaları için ücretten kesinti ve maaş avansı yazımıza bakabilirsiniz.
Sözleşme ve politikalarla güçlendirme
Kanun borçları genel çizgilerle koyar. Uyuşmazlıkta işverenin elini güçlendiren şey, bu borçların işyerine özgü olarak somutlaştırılmasıdır: zimmet tutanakları, bilişim kullanım politikası, hediye ve çıkar çatışması politikası, gizlilik taahhüdü ve imzalı disiplin yönetmeliği. Bu belgelerin hazırlanması için disiplin yönetmeliği hazırlama rehberimiz bir başlangıç noktasıdır.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında işçinin borçlarına ilişkin şu ilkeler öne çıkar:
- Sadakat borcunun ihlali güven ilişkisini sarsar. İşverenle rekabet etmek, rakibe bilgi aktarmak veya işverenin menfaatine aykırı gizli faaliyet yürütmek, kural olarak haklı fesih sebebi sayılır.
- Talimatın hukuka uygunluğu aranır. Kanuna veya sözleşmeye aykırı talimata uymamak, işçinin aleyhine sonuç doğurmaz.
- Kusur derecesi sorumluluğu belirler. İşçinin hafif kusuruyla oluşan zararlarda sorumluluk, işin niteliği ve işverenin organizasyonu dikkate alınarak hakkaniyete uygun biçimde sınırlanabilir.
- İspat yükü işverendedir. Borca aykırılığı ve zararı iddia eden işveren, bunu somut belge ve kayıtlarla ispatlamalıdır.
Sık Yapılan Hatalar
- Sözleşme sona erdikten sonra da 396. maddeye dayanarak rekabet yasağı uygulamaya çalışmak; bunun için 444. madde şartlarına uygun yazılı sözleşme gerekir.
- Zararı işçinin rızası olmadan ücretten kesmek.
- Kişilik haklarına veya sözleşmeye aykırı bir talimata uymayan işçiye disiplin cezası vermek.
- Talimata aykırılığı, yazılı hatırlatma yapmadan doğrudan haklı fesih sebebi saymak.
- Eğitim vermeden riskli iş verip oluşan zararın tamamını işçiden istemek.
- Zimmet ve teslim tutanağı tutmadan ekipman hasarı için tazminat talep etmek.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- TBK hizmet sözleşmesi hükümleri: bölümün madde haritası.
- TBK 444-447: rekabet yasağı: sözleşme sonrası rekabet yasağının şartları.
- 4857 md. 25: işverenin haklı nedenle feshi: borca aykırılığın fesih sonucu.
- 4857 md. 26: hak düşürücü süre: haklı fesihte süre sınırı.
- İşçiye yazılı uyarı nasıl verilir: kademeli disiplin.
İşçi yükümlülüklerini sözleşme, yönetmelik ve disiplin süreçlerinize doğru yansıtmak için İK Partner'ın iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetinden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; fesih ve tazminat gibi sonuç doğuran kararlardan önce somut durumunuz için uzman desteği alın.
