Bordroda yasal vergi ve prim kesintilerinin dışında kalan her kesinti, işveren açısından dikkatle ele alınması gereken bir konudur. Ücretten kesinti yapabilmek için ya kanuni bir dayanak, ya mahkeme/icra kararı, ya da işçinin açık rızası gerekir. Dayanaksız yapılan kesinti, idari para cezasının yanında ücret alacağı davası ve hatta işçinin haklı nedenle fesih hakkını doğurabilir.
Maaş avansı ise çoğu işyerinde çalışana sunulan pratik bir kolaylıktır; ancak avansın nasıl kayda alınacağı, hangi aylara mahsup edileceği ve işçi ayrıldığında ne olacağı belirsiz bırakıldığında uyuşmazlıklara yol açar.
Bu yazıda ücretten yapılabilecek kesinti türlerini, kanuni sınırlarını ve maaş avansının bordroda doğru yönetimini ele alıyoruz.
Ücretten Kesinti Türleri
Bordrodaki kesintileri dayanaklarına göre dört gruba ayırabiliriz:
| Kesinti türü | Dayanak | Temel kural |
|---|---|---|
| Yasal kesintiler (SGK, işsizlik, gelir ve damga vergisi) | Kanun | İşçinin rızası aranmaz |
| İcra ve nafaka kesintisi | İcra dairesi / mahkeme yazısı | Yazıdaki talimata göre uygulanır |
| Ücret kesme cezası (disiplin) | İK md. 38, sözleşme veya TİS | Sınırlı ve şartlı |
| Avans mahsubu ve diğer borçlar | Taraflar arasındaki anlaşma | Yazılı belge ve işçi rızası |
Ücret Kesme Cezası: İK Madde 38
İş Kanunu'nun 38. maddesi, disiplin amaçlı ücret kesintisini sıkı şartlara bağlar:
- Dayanak şartı: İşveren, toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesinde gösterilmiş olan haller dışında işçiye ücret kesme cezası veremez.
- Bildirim şartı: Kesintinin işçiye sebepleriyle birlikte derhal bildirilmesi gerekir.
- Üst sınır: Bir ayda yapılacak kesinti iki gündelikten, parça başı veya iş miktarına göre ücretlerde işçinin iki günlük kazancından fazla olamaz.
- Kullanım yeri: Kesilen paralar işverene gelir yazılmaz; işçilerin eğitimi ve sosyal hizmetleri için kullanılmak üzere ayrı bir hesaba yatırılır.
Örnek: Asgari ücretle çalışan bir işçi için 2026'da bir aylık azami ücret kesme cezası 2 × 1.101,00 = 2.202,00 TL brüt olur. Aylık brüt 60.000 TL alan bir işçide günlük ücret 2.000 TL olduğundan sınır 4.000 TL'dir.
Kanuna aykırı ücret kesme cezası uygulamak 2026 yılı için 9.943 TL idari para cezası gerektirir.
İcra ve Nafaka Kesintileri
İşverene icra dairesinden haciz yazısı geldiğinde, işveren yazıdaki talimata uymak zorundadır. İş Kanunu'nun 35. maddesine göre ücretlerin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya başkasına devir ve temlik edilemez. Ancak nafaka borçları için yapılacak kesintiler önceliklidir.
Uygulamada haciz oranı genellikle yasal kesintiler sonrası net ücret üzerinden uygulanır. Örneğin net ücreti 47.356,63 TL olan bir çalışan için dörtte bir sınırı 11.839,16 TL olur. Birden fazla haciz yazısı geldiğinde sıralama ve oranlar için icra dairesinin talimatlarına ve hukuk danışmanınıza başvurun.
Dikkat edilmesi gerekenler:
- Haciz yazısına süresi içinde cevap verin.
- Kesilen tutarı bekletmeden icra dairesi hesabına yatırın.
- Çalışan işten ayrıldığında icra dairesine bildirim yapın.
Maaş Avansı Nasıl Yönetilir?
Maaş avansı, çalışanın hak edeceği ücretin bir kısmının önceden ödenmesidir. Doğru bir avans süreci için:
- Yazılı avans talebi alın: Talep formunda tutar, ödeme tarihi ve mahsup edileceği aylar belirtilsin.
- Mahsup planını netleştirin: Avans tek seferde mi, birkaç aya yayılarak mı düşülecek, açıkça yazın.
- Bordroda ayrı satır kullanın: Avans mahsubu, ücret hesap pusulasında ayrı bir kesinti olarak gösterilmelidir.
- Avansı ücretle karıştırmayın: Avans, vergi ve prim hesabında ait olduğu dönemin ücreti olarak dikkate alınır; aynı tutarın iki kez vergilendirilmemesine dikkat edin.
- Ayrılışta durumu belirleyin: Çalışan ayrılırken mahsup edilmemiş avans kalırsa nasıl tahsil edileceği önceden yazılı olarak düzenlenmeli.
Avans ile şirket kredisi veya borç para verme ayrımı önemlidir. Ücretin çok üzerinde, uzun vadeli geri ödemeli tutarlar borç ilişkisi niteliğindedir ve ayrı bir sözleşmeyle düzenlenmelidir.
Örnek avans talep formu iskeleti
Avans süreçlerini standartlaştırmak için şu başlıkları içeren tek sayfalık bir form yeterlidir:
- Çalışanın adı soyadı, sicil numarası ve departmanı
- Talep edilen avans tutarı ve talep tarihi
- Avansın ödeneceği tarih ve ödeme şekli (banka hesabı)
- Mahsup planı: "… TL'lik avansın … ayı ücretimden tek seferde / … ay boyunca aylık … TL olarak mahsup edilmesini kabul ederim."
- Ayrılış hükmü: "İş sözleşmemin herhangi bir nedenle sona ermesi hâlinde mahsup edilmemiş avans bakiyesinin son ödemelerimden düşülmesini kabul ederim."
- Çalışan imzası, yönetici onayı ve İK/finans onayı
Formun bir örneği özlük dosyasına konulmalı, mahsuplar her ay ücret hesap pusulasında ayrı satırda gösterilmelidir.
İşveren Alacağının Ücretten Mahsubu
Çalışanın işverene borcu olduğunda (verilen ekipmanın zararı, kişisel harcama vb.) bu tutarın ücretten tek taraflı düşülmesi risklidir. Borçlar hukuku kuralları uyarınca işveren, kural olarak işçinin rızası olmadan ücret borcunu işçiden olan alacağıyla takas edemez; istisnalar sınırlıdır. Bu nedenle:
- Her mahsup için işçinin yazılı ve somut tutarı gösteren onayını alın.
- "Her türlü borcumun ücretimden kesilmesini kabul ederim" gibi genel ve önceden alınmış onaylar tartışmalıdır.
- Zarar iddiasında önce tespit ve tutanak süreci işletin.
Sık Yapılan Hatalar
- Sözleşmede dayanağı olmayan disiplin kesintisi uygulamak
- Geç gelme gibi durumlarda çalışılmayan süre yerine ceza niteliğinde fazla kesinti yapmak
- Avans mahsubunu pusulada göstermemek
- Haciz kesintisini icra dairesine geç yatırmak
- Kesintiler sonucunda ücretin asgari ücretin altına düşmesine yol açacak tek taraflı uygulamalar
Bordrodaki tüm satırların anlamı için bordro kalemleri yazımıza göz atabilirsiniz.
Kesinti Politikanızı Güvenceye Alın
Kesinti ve avans uygulamaları, yazılı bir politika ve doğru dokümantasyonla kolayca yönetilebilir. İK Partner, iş sözleşmelerinizi, disiplin düzenlemelerinizi ve bordro süreçlerinizi mevzuata uygun hâle getirmenize yardımcı olur. Mevzuat uyumu hizmetimiz için ücretsiz ilk görüşme planlayabilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumunuz için hukuk danışmanınıza veya mali müşavirinize başvurun.
