İş Kanunu 66. madde, işçinin fiilen asıl işini yapmadığı hâlde günlük çalışma süresinden sayılan zamanları tek tek sayar: yer altına iniş-çıkış süreleri, başka yerde çalıştırılmak üzere gönderilen işçinin yolda geçen süresi, işçinin iş görmeye hazır hâlde beklediği süre, işveren tarafından başka işlerde meşgul edildiği süre, süt izni ve uzak işyerlerine toplu taşıma süresi. Madde, işverenin servis aracıyla sosyal yardım amacıyla yaptığı taşımanın ise çalışma süresi olmadığını belirtir. Kısacası "işçi işyerinde değilken veya iş yapmazken de mesai işler mi?" sorusunun kanuni cevabı bu maddededir.
- madde, 63. maddedeki 45 saatlik sınırın neyle doldurulacağını belirlediği için fazla çalışma hesabını doğrudan etkiler. Bu yazıda her bendi günümüz işyeri örnekleriyle açıklıyor ve sınır vakaları tartışıyoruz.
Kanun Metni
Metin, 4857 sayılı İş Kanunu'nun mevzuat.gov.tr'deki güncel hâlinden alınmıştır.
Çalışma süresinden sayılan haller
Madde 66 – Aşağıdaki süreler işçinin günlük çalışma sürelerinden sayılır:
a) Madenlerde, taşocaklarında yahut her ne şekilde olursa olsun yeraltında veya su altında çalışılacak işlerde işçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri veya girmeleri ve bu yerlerden çıkmaları için gereken süreler.
b) İşçilerin işveren tarafından işyerlerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmeleri halinde yolda geçen süreler.
c) İşçinin işinde ve her an iş görmeye hazır bir halde bulunmakla beraber çalıştırılmaksızın ve çıkacak işi bekleyerek boş geçirdiği süreler.
d) İşçinin işveren tarafından başka bir yere gönderilmesi veya işveren evinde veya bürosunda yahut işverenle ilgili herhangi bir yerde meşgul edilmesi suretiyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği süreler.
e) Çocuk emziren kadın işçilerin çocuklarına süt vermeleri için belirtilecek süreler.
f) Demiryolları, karayolları ve köprülerin yapılması, korunması ya da onarım ve tadili gibi, işçilerin yerleşim yerlerinden uzak bir mesafede bulunan işyerlerine hep birlikte getirilip götürülmeleri gereken her türlü işlerde bunların toplu ve düzenli bir şekilde götürülüp getirilmeleri esnasında geçen süreler.
İşin niteliğinden doğmayıp da işveren tarafından sırf sosyal yardım amacıyla işyerine götürülüp getirilme esnasında araçlarda geçen süre çalışma süresinden sayılmaz.
Madde Ne Düzenliyor?
a) Yer altı ve su altı işlerinde iniş-çıkış
Maden, taşocağı, tünel veya su altı işlerinde işçinin asıl çalışma noktasına ulaşması ve oradan çıkması için geçen süre çalışma süresidir. Ocak girişinde vardiyanın başladığı kabul edilir; kuyu inişi, galeride yürüme ve çıkış süreleri ayrıca "mesai dışı" sayılamaz. Yer altı maden işlerinde günlük 7,5 saatlik üst sınır olduğu için bu bent, vardiya planlamasında belirleyicidir.
b) Başka bir yere gönderilmede yol süresi
İşveren işçiyi işyeri dışında çalıştırmak üzere başka bir yere gönderirse, yolda geçen süre çalışma süresidir. Müşteri sahasına giden teknik servis personeli, başka şehirdeki şubede görevlendirilen uzman veya fuara gönderilen satış ekibi bu kapsamdadır. İşçinin her gün kendi evinden olağan işyerine gidip gelmesi ise bu bendin kapsamında değildir.
Çok günlü iş seyahatlerinde yol süresi çalışma süresine girer; ancak otelde konaklama ve kişisel dinlenme süreleri kendiliğinden çalışma süresi sayılmaz. Seyahat programında yol, toplantı ve serbest zamanı ayırmak, sonradan çıkacak fazla mesai tartışmalarını büyük ölçüde önler.
c) Hazır bekleme süresi
İşçi işyerinde ve her an iş görmeye hazır hâlde beklerken çalıştırılmasa bile bu süre çalışma süresidir. Müşteri bekleyen mağaza personeli, arıza çağrısı bekleyen ve işyerinden ayrılamayan bakım teknisyeni veya yükleme sırası bekleyen şoför buna örnektir. Belirleyici ölçüt, işçinin zamanını serbestçe kullanıp kullanamadığıdır: İşçi işyerinde ve işverenin emrinde bekliyorsa bu süre çalışmadır.
İşçinin evinde, telefonla ulaşılabilir olarak çağrı beklemesi (icap nöbeti) bu bendin kapsamında değildir; çünkü işçi işyerinde değildir ve zamanını kısmen de olsa kendisi kullanır. Ancak çağrıldığı anda yola çıkıp yaptığı çalışma ve gerekli hâllerde yol süresi çalışma süresi olur. İcap nöbetinin süresi, sıklığı ve karşılığı iş sözleşmesinde veya bir politika belgesinde açıkça düzenlenmelidir.
d) Asıl iş dışında meşgul edilme
İşveren işçiyi asıl işi dışında başka bir yere gönderir veya kendi evinde, bürosunda ya da işverenle ilgili herhangi bir yerde meşgul ederse, bu süreler de çalışma süresidir. Muhasebe uzmanının mesai bitiminden sonra işverenin bankadaki işini takip etmesi ya da depo çalışanının işverenin konutundaki bir taşıma işine yardım etmesi tipik örneklerdir. Bu bent, işçinin işveren adına harcadığı zamanın, iş tanımında yazmasa bile karşılıksız kalmamasını sağlar.
e) Süt izni
- madde gereği bir yaşından küçük çocuğu olan kadın işçiye günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir ve bu sürenin hangi saatlerde ve kaça bölünerek kullanılacağını işçi kendisi belirler. 66. maddenin (e) bendi bu sürenin çalışma süresinden sayıldığını teyit eder. Dolayısıyla süt izni için ücret kesintisi yapılamaz ve süt izni nedeniyle eksik kalan saatler telafi ettirilemez. Ayrıntılar için İş Kanunu 74. madde: analık izni ve süt izni yazımıza bakın.
f) Uzak işyerlerine toplu taşıma
Karayolu, demiryolu, köprü, baraj veya enerji hattı gibi yerleşim yerlerinden uzak işyerlerinde, işçilerin işin niteliği gereği toplu ve düzenli olarak götürülüp getirilmesi gerekiyorsa, araçta geçen süre çalışma süresidir.
Son fıkra: sosyal yardım amaçlı servis
İşin niteliğinden doğmayan, yalnızca çalışanlara kolaylık sağlamak için sunulan personel servisinde geçen süre çalışma süresi değildir. Şehir içindeki bir fabrika veya ofisin servis aracı bu kapsamdadır. Ayrım ölçütü "işçi bu servis olmadan işyerine makul biçimde ulaşabilir mi?" sorusudur. Servisin vergi ve SGK boyutu için personel servisi vergi ve SGK durumu yazımıza bakabilirsiniz.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Durum | 66. maddeye göre | İşveren ne yapmalı |
|---|---|---|
| Müşteri sahasına gönderilen teknisyen | Yol süresi çalışmadır (b) | Görev formunda çıkış ve dönüş saatlerini kaydedin |
| Başka şehre iş seyahati | Yol süresi çalışmadır; konaklama kendiliğinden değil | Seyahat programında yol, iş ve serbest zamanı ayırın |
| İşyerinde müşteri veya iş bekleme | Hazır bekleme çalışmadır (c) | Bekleme sürelerini mola gibi göstermeyin |
| Evde icap nöbeti | Kural olarak çalışma değildir; çağrıda yapılan iş çalışmadır | İcap politikası yazın, çağrı kayıtlarını tutun |
| Patronun özel işine gönderilme | Çalışmadır (d) | Bu tür görevlendirmeleri azaltın; yapılıyorsa puantaja işleyin |
| Süt izni | Çalışmadır (e) | Ücret kesmeyin, kullanım saatlerini işçinin belirlemesine izin verin |
| Şantiye veya baraj işçisinin taşınması | Çalışmadır (f) | Servis kalkış ve varış saatlerini vardiya süresine dahil edin |
| Şehir içi personel servisi | Çalışma değildir | Servisi sözleşmede sosyal yardım olarak tanımlayın |
Fazla çalışma hesabına etkisi
- maddede sayılan süreler günlük ve haftalık çalışma süresine eklenir. Bu nedenle şantiyeye günde toplam 1,5 saat süren toplu taşıma ile ulaşan ve sahada 9 saat çalışan bir işçinin günlük çalışma süresi 10,5 saattir. Beş gün çalışan bu işçi için haftalık 52,5 saatlik toplam, denkleştirme yoksa haftada 7,5 saat fazla çalışma anlamına gelir. Haftalık sınırlar için İş Kanunu 63. madde, ücret için İş Kanunu 41. madde yazılarımıza bakabilirsiniz.
- maddedeki süreler ayrıca hafta tatiline hak kazanma (md. 46/a) ve yıllık izne hak kazanma hesabında (md. 55/e) çalışılmış gibi sayılır.
Temsilî bir örnek
Temsilî bir örnek: Bir enerji şirketi, şehir merkezinden 70 kilometre uzaktaki bir rüzgâr santrali sahasında çalışan bakım ekibini her sabah merkezdeki toplanma noktasından servisle götürüyor. Aynı şirketin şehir içindeki genel müdürlük çalışanları da servis kullanıyor. Saha ekibinin servis süresi, işin niteliği gereği zorunlu olduğundan (f) bendi kapsamında çalışma süresidir ve vardiya planına dahil edilmelidir. Genel müdürlük çalışanlarının servis süresi ise sosyal yardım niteliğinde olduğundan çalışma süresi sayılmaz.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Ölçüt, işçinin zamanı üzerindeki serbestliğidir. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre işçinin işyerinde ve işverenin emrinde beklediği süreler, fiilen iş yapmasa da çalışma süresi kabul edilir.
- Servis süresinin niteliği işin konumuna göre belirlenir. İşyerinin yerleşim yerlerinden uzak olduğu ve işçilerin toplu taşınmasının işin gereği olduğu hâllerde servis süresi çalışma süresine eklenir; şehir içi sosyal amaçlı servis süreleri eklenmez.
- Görevlendirme belgeleri önemlidir. İşçinin başka bir yere gönderildiği ve yolda geçen süreler, görev yazıları, seyahat kayıtları ve araç kayıtlarıyla birlikte değerlendirilir.
- İspat yükü fazla çalışma iddia edendedir, ancak kayıt işverenin sorumluluğundadır. Fazla çalışma uyuşmazlıklarında işverenin tuttuğu düzenli kayıtlar en güçlü delildir. Ayrıntı için fazla mesainin ispatı yazımıza bakın.
Sık Yapılan Hatalar
- Saha personelinin yol sürelerini puantaja işlememek ve yalnızca "sahada geçen" süreyi mesai saymak.
- İşyerinde iş bekleyen personelin bekleme süresini mola gibi kaydetmek.
- Uzak şantiyelere yapılan zorunlu taşımayı "sosyal yardım servisi" olarak göstermek.
- Süt iznini ücretten düşmek veya kullanım saatlerini işveren olarak belirlemek.
- İcap nöbetini yazılı kurallara bağlamamak; çağrıda yapılan çalışmaları kaydetmemek.
- 66. maddedeki süreleri haftalık 45 saat hesabına katmayıp fazla çalışmayı eksik ödemek.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- İş Kanunu 63. madde: çalışma süresi ve denkleştirme
- İş Kanunu 68. madde: ara dinlenmesi
- İş Kanunu 54-56. madde: yıllık izin hesabı
- Uzaktan çalışmada fazla mesai takibi
- PDKS ile çalışma süresi takibi
Saha ekipleri, iş seyahatleri, icap nöbetleri ve servis düzeniniz için çalışma süresi politikası oluşturmak isterseniz iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; yürürlükteki düzenlemeyi resmî kaynaktan kontrol edin ve somut durumunuz için uzman desteği alın.
