Stajyer ve çırak hakları, işletmede eğitim amacıyla bulunan öğrencilerin ücret, sigorta, çalışma süresi, iş sağlığı ve güvenliği ve iş kazası durumunda sahip olduğu güvencelerin bütünüdür. Bu kişiler çoğu zaman işçi statüsünde değildir; ancak bu, işverenin onlara karşı yükümlülüğü olmadığı anlamına gelmez. Hangi hakların uygulanacağı, öğrencinin hangi kanun kapsamında işletmede bulunduğuna göre belirlenir.
Sitemizde staj sözleşmesi, stajyer ücreti ve çıraklık eğitimine ilişkin ayrıntılı yazılar bulunuyor. Bu rehber, dağınık bilgileri tek bir "statü haritası" altında toplar ve her statüde işverenin hangi hakkı güvence altına alması gerektiğini gösterir.
Önce Statüyü Belirleyin
Bir öğrencinin haklarını belirleyen ilk soru, işletmede hangi sıfatla bulunduğudur. Uygulamada dört farklı durumla karşılaşılır:
| Statü | Tipik örnek | Dayanak | Sigorta primini kim öder? |
|---|---|---|---|
| Aday çırak, çırak, işletmede mesleki eğitim gören öğrenci | Mesleki eğitim merkezi (MESEM) öğrencisi | 3308 sayılı Kanun, 5510 md. 5/b | Millî Eğitim Bakanlığı veya okul (5510 md. 87) |
| Mesleki ve teknik ortaöğretimde zorunlu stajyer | Meslek lisesi öğrencisinin stajı | 3308 sayılı Kanun, 5510 md. 5/b | Millî Eğitim Bakanlığı veya okul |
| Yükseköğretimde zorunlu stajyer | Mühendislik öğrencisinin müfredattaki stajı | 5510 md. 5/b | Öğrencinin yükseköğretim kurumu |
| Gönüllü stajyer | Müfredat dışı, kendi isteğiyle staj yapan öğrenci | Taraflar arası sözleşme | Uygulamada işveren (hizmet akdi değerlendirmesi) |
Zorunlu ve gönüllü staj arasındaki fark, hakların tamamını etkiler. Ayrıntılı karşılaştırma için zorunlu staj ile gönüllü staj farkı yazımıza bakabilirsiniz.
Sigorta Hakkı: Kısmi Sigorta Kapsamı
5510 sayılı Kanunun 5. maddesinin (b) bendi, eğitim amaçlı işletmede bulunan öğrencileri 4/a sigortalı sayar ama onlara yalnızca belirli sigorta kollarını uygular:
- Aday çırak, çırak ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler: İş kazası ve meslek hastalığı ile hastalık sigortası.
- Mesleki ve teknik ortaöğretim ile yükseköğrenimde staja tabi tutulan öğrenciler: İş kazası ve meslek hastalığı sigortası. Yükseköğrenim stajyerleri ve bazı diğer gruplar için bu kural, aylık prime esas kazancın PEK alt sınırının otuz katını geçmemesi halinde uygulanır.
- Bu kişilerden bakmakla yükümlü olunan kişi durumunda olmayanlar için ayrıca genel sağlık sigortası hükümleri uygulanır.
Kanunun 87. maddesine göre bu öğrencilerin primlerini, ortaöğretimde Millî Eğitim Bakanlığı veya okul, yükseköğretimde ise öğrencinin kayıtlı olduğu yükseköğretim kurumu öder. Yani zorunlu stajyer ve çırak için işyerinin SGK'ya işe giriş bildirgesi vermesi gerekmez; bildirim okul veya kurum tarafından yapılır.
İşverenin burada yapması gereken, öğrenci işe başlamadan önce okulun sigorta girişini yaptığını gösteren belgeyi istemektir. Bu belge yoksa ve öğrenci işletmede kaza geçirirse, sigortalılığın ispatı ve sorumluluk tartışması işvereni zor durumda bırakır.
Gönüllü stajyerde durum farklıdır
Okulun müfredatında yer almayan, öğrencinin kendi isteğiyle yaptığı staj, 5/b kapsamına girmez. Uygulamada gönüllü stajyer, işverenin talimatıyla ve işyeri düzeni içinde çalıştığı ölçüde hizmet akdiyle çalışan kabul edilir ve 4/a kapsamında tam sigortalı olarak bildirilmesi gerekir. Bu durumda ücret, asgari ücret ve prim yükümlülükleri de işçi gibi değerlendirilir. Gönüllü staj teklif etmeden önce bu sonucu bütçenize yansıtın.
Ücret Hakkı
Zorunlu stajyer ve çırağa yapılacak ödeme, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanununda düzenlenir. Kanun, işletmede mesleki eğitim gören öğrencilere asgari ücrete oranla belirlenen bir alt sınırın altında olmamak üzere ödeme yapılmasını öngörür; oran işletmenin çalışan sayısına göre farklılaşır ve bazı durumlarda devlet katkısı söz konusu olabilir. Oranlar ve katkı tutarları değişebildiğinden güncel 3308 sayılı Kanun metnini ve Millî Eğitim Bakanlığı duyurularını kontrol edin.
Yükseköğretim zorunlu stajyerine ödeme yapılıp yapılmayacağı ve tutarı ise taraflar arasında belirlenir. Gönüllü stajyerde ise hizmet akdi değerlendirmesi nedeniyle asgari ücret kuralları gündeme gelir. Ödeme kalemlerinin bordroya yansıması için stajyer ücreti ve sigortası yazımıza bakabilirsiniz.
Çalışma Süresi ve Genç Çalışan Kuralları
Stajyer ve çırağın çalışma süresi önce eğitim programı ve okulun belirlediği takvimle sınırlanır. İşletme, öğrenciyi eğitim programı dışında fazla çalışmaya, gece postasına veya ağır işlere yönlendiremez.
Öğrenci 18 yaşından küçükse, İş Kanununun genç işçilere ilişkin koruyucu hükümleri bir rehber olarak dikkate alınmalıdır. 4857 sayılı Kanunun 71. maddesine göre:
- 15 yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması kural olarak yasaktır; 14 yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretimi tamamlamış çocuklar ancak gelişimlerine ve okula devamlarına engel olmayacak hafif işlerde çalışabilir.
- Zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış ve örgün eğitime devam etmeyen çocukların çalışma süresi günde 7, haftada 35 saati aşamaz; 15 yaşını tamamlamış çocuklar için günde 8, haftada 40 saate kadar artırılabilir.
- Okula devam eden çocukların eğitim dönemindeki çalışma süreleri, eğitim saatleri dışında en fazla günde 2, haftada 10 saattir.
Sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır (md. 73). Bu hükümler çırak ve stajyerin eğitim programıyla birlikte değerlendirilmelidir. Ayrıntı için çocuk ve genç işçi çalıştırma kuralları yazımıza bakabilirsiniz.
İş Sağlığı ve Güvenliği Hakkı
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, çırak ve stajyerler de dahil olmak üzere tüm çalışanlara uygulanır (md. 2). Bu nedenle stajyer ve çırak için işverenin İSG yükümlülükleri bir işçiden farklı değildir:
- İşe başlamadan önce İSG eğitimi verilmeli ve belgelenmelidir.
- Risk değerlendirmesinde stajyer ve çırakların yaptığı işler ayrıca ele alınmalıdır; genç ve deneyimsiz olmaları özel risk grubu olarak değerlendirilmelerini gerektirir.
- Kişisel koruyucu donanım ücretsiz sağlanmalı ve kullanımı denetlenmelidir.
- Öğrenci, deneyimli bir usta veya sorumlu çalışanın gözetimi olmadan riskli işlere bırakılmamalıdır.
İSG profesyoneli görevlendirme süresinin hesabında 3308 ve 2547 sayılı Kanunlar kapsamındaki öğrenci statüsündeki çırak ve stajyerler çalışan sayısına dahil edilmez (6331 md. 6). Bu, yalnızca görevlendirme süresi hesabıyla ilgilidir; eğitim ve koruma yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. Eğitim gereklilikleri için stajyerlere İSG eğitimi yazımıza bakabilirsiniz.
İş Kazası Halinde Haklar ve İşverenin Yükümlülüğü
Primi okul ödese bile, kazanın meydana geldiği işyerinin işvereni bildirim yükümlülüğünden kurtulmaz. 5510 sayılı Kanunun 13. maddesine göre 5. madde kapsamındaki sigortalılar bakımından iş kazası, onları çalıştıran işveren tarafından o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, SGK'ya ise en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirilir.
| Adım | Sorumlu | Süre |
|---|---|---|
| İlk yardım ve sağlık kuruluşuna sevk | İşveren | Derhal |
| Kolluk kuvvetlerine bildirim | İşveren | Derhal |
| SGK'ya iş kazası bildirgesi | İşveren | Kazadan sonraki 3 iş günü |
| Okula veya kuruma bilgi verilmesi | İşveren | Gecikmeden |
| Kaza kök neden analizi ve kayıt | İşveren ve İSG ekibi | Kazadan hemen sonra |
Stajyer veya çırak, iş kazası ve meslek hastalığı sigortası kapsamında olduğu için sağlık hizmetleri ve geçici iş göremezlik gibi haklardan yararlanır. Kazada işverenin kusuru varsa, sigorta kapsamının ötesinde hukuki sorumluluk da gündeme gelebilir. Ayrıntılı bildirim süreci için stajyer iş kazası yazımıza bakabilirsiniz.
Temsilî Örnek: Aynı Yaz, Üç Farklı Stajyer
Temsilî bir örnek: Bir üretim işletmesi aynı yaz döneminde üç öğrenci kabul ediyor.
| Öğrenci | Statü | Sigorta bildirimi | İşletmenin öncelikli yükümlülüğü |
|---|---|---|---|
| A, 16 yaş, meslek lisesi | Zorunlu staj | Okul | Genç işçi kuralları, İSG eğitimi, 3308'e göre ödeme |
| B, 21 yaş, mühendislik | Yükseköğretim zorunlu stajı | Üniversite | Sigorta belgesini almak, İSG eğitimi |
| C, 20 yaş, işletme bölümü | Müfredat dışı gönüllü staj | İşveren (4/a) | İşe giriş bildirgesi, ücret, tam prim |
Bu örnekte en sık yapılan hata, C'nin de "stajyer" olduğu için okul tarafından sigortalandığını varsaymaktır. C'nin okulu, müfredat dışı bir çalışma için sigorta girişi yapmaz; bu boşluk işverenin sorumluluğundadır.
İşveren İçin Adım Adım Süreç
- Statüyü yazılı belirleyin: Okuldan staj yazısı veya mesleki eğitim sözleşmesi alın; müfredat dışı ise bunu kayda geçirin.
- Sigorta belgesini isteyin: Zorunlu stajda okulun sigorta girişi yaptığını gösteren belgeyi ilk günden önce alın.
- Sözleşme yapın: Gönüllü stajda süre, görev, ücret ve gizlilik hükümlerini içeren yazılı bir sözleşme hazırlayın. Örnek için staj sözleşmesi örneği yazımıza bakabilirsiniz.
- İSG eğitimini tamamlayın: İlk gün çalışmaya başlamadan önce eğitim verin ve katılım formunu imzalatın.
- Mentor atayın: Her öğrenci için sorumlu bir usta veya çalışan belirleyin.
- Çalışma saatlerini kaydedin: Eğitim programı ve yaş kurallarına uygun bir puantaj tutun.
- Ödemeleri belgeleyin: Yapılan ödemeleri banka yoluyla yapın ve bordroya doğru kalemle yansıtın.
- Değerlendirme yapın: Staj sonunda öğrenciye ve okula değerlendirme verin; başarılı öğrencileri işe alım havuzuna ekleyin.
Sık Yapılan Hatalar
- Gönüllü stajyeri sigortasız çalıştırmak: Okul sigortası olmayan bir öğrencinin işyerinde kaza geçirmesi, ağır sonuçlar doğurur.
- Stajyeri ucuz iş gücü olarak kullanmak: Eğitim programı dışında, düzenli personel yerine çalıştırılan öğrenci, hizmet akdi tartışmasını beraberinde getirir.
- İSG eğitimini atlamak: "Kısa süreli öğrenci" diye eğitimsiz bırakılan stajyer, en yüksek risk grubundadır.
- Kazayı okula bırakmak: Bildirim yükümlülüğü kazanın gerçekleştiği işyerinin işverenindedir.
- 18 yaş altı kuralları gözden kaçırmak: Gece çalışması ve uzun mesai yasaklarına uyulmaması idari ve hukuki risk doğurur.
Staj ve Çıraklık Programınızı Güçlendirin
İyi kurgulanmış bir staj ve çıraklık programı, hem yasal riskleri azaltır hem de işletmenize nitelikli genç yetenek kazandırır. Programınızı eğitim içeriği, mentorluk ve uyum süreçleriyle birlikte tasarlamak isterseniz eğitim ve gelişim hizmetimizden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Ücret oranları, devlet katkıları ve uygulama esasları değişebilir; somut durumunuz için uzman desteği alın ve 3308 sayılı Kanunun güncel metnini kontrol edin.
