Yaz aylarında şantiyede, tarlada veya depo çatısında çalışanlar için sıcak hava ciddi bir sağlık tehdididir. Kışın ise buzlanmış zeminler, dondurucu rüzgâr ve kapalı alanlarda kullanılan ısıtıcılar farklı riskler doğurur. Fırtına, sel ve yoğun yağış da açık alanda çalışan ekipleri doğrudan etkiler. Mevsimsel İSG riskleri, yılın belirli dönemlerinde belirginleşen ve önceden planlanmadığında ani ve ağır sonuçlar doğurabilen risklerdir.
Mevzuat, işverene işyerindeki tüm riskleri değerlendirme ve çalışma ortamının fiziksel koşullarından kaynaklanan risklere karşı önlem alma yükümlülüğü getirir. Termal konfor ve açık alan çalışmalarına ilişkin teknik hususlar çeşitli yönetmeliklerde ve standartlarda yer alır. Bu yazıda sıcaklık eşikleri veya sayısal sınırlar vermek yerine, işverenin mevsim geçişlerinde uygulayabileceği pratik bir plan sunuyoruz; sayısal kriterler için iş güvenliği uzmanınızın değerlendirmesini esas alın.
Mevsimsel riskleri yönetmenin anahtarı, onları her yıl yeniden şaşırılan sürprizler olarak değil, takvime bağlı ve öngörülebilir riskler olarak ele almaktır.
Mevsimsel İSG riskleri takvimi
Risk değerlendirmesinde mevsimsel bir bölüm oluşturmak, hazırlığı rutin hale getirir:
| Dönem | Öne çıkan riskler | Hazırlık zamanı |
|---|---|---|
| Yaz | Sıcak stresi, güneş yanığı, susuzluk, yangın riski | İlkbahar sonu |
| Sonbahar | Sağanak, sel, kısa gün ışığı ve azalan görüş | Yaz sonu |
| Kış | Soğuk stresi, buzlanma, kar yükü, ısıtıcı kaynaklı yangın ve zehirlenme | Sonbahar ortası |
| İlkbahar | Ani hava değişimleri, fırtına, polen kaynaklı rahatsızlıklar | Kış sonu |
Her dönem başında kısa bir hazırlık toplantısı yapmak ve ilgili ekipmanı (su istasyonları, gölgelikler, kış giysileri, tuz ve kum stokları) önceden temin etmek, son dakika telaşını önler.
Sıcak havada çalışma: riskler ve önlemler
Yüksek sıcaklık, nem, doğrudan güneş ışığı, ağır fiziksel iş ve hava geçirmeyen iş kıyafetleri bir araya geldiğinde vücut ısısını düzenleyemez hale gelir. Sıcağa bağlı rahatsızlıklar hafif kas kramplarından hayatı tehdit eden sıcak çarpmasına kadar uzanabilir.
Önlemler:
- İş saatlerini planlayın. Ağır fiziksel işleri günün serin saatlerine kaydırın; en sıcak saatlerde açık alandaki ağır işleri sınırlayın.
- Su erişimi sağlayın. Çalışma noktalarına yakın, serin ve temiz içme suyu bulundurun; çalışanları susamayı beklemeden düzenli su içmeye teşvik edin.
- Gölge ve dinlenme alanı oluşturun. Molaların serin veya gölge bir alanda geçirilmesini sağlayın.
- Molaları artırın. Sıcak dönemde kısa ve sık molalar planlayın. Kanuni ara dinlenme süreleri (4 saat veya daha kısa çalışmada 15 dakika, 4-7,5 saat arası çalışmada 30 dakika, 7,5 saati aşan çalışmada 1 saat; İş Kanunu md. 68) asgari düzeydir; sıcak stresine karşı ek molalar bunların yerine değil, yanına planlanmalıdır.
- Alışma süresi tanıyın. Yeni başlayan, izinden dönen veya serin bir bölgeden gelen çalışanların sıcağa uyum sağlaması için iş yükünü kademeli artırın.
- Uygun kıyafet ve KKD seçin. Açık renkli, nefes alan kıyafetler; gerektiğinde boyun korumalı baretler ve güneş koruması.
- Arkadaş sistemi kurun. Çalışanların birbirinde baş dönmesi, bulantı, kafa karışıklığı gibi belirtileri fark etmesini sağlayın.
İlk yardım: Sıcak çarpması şüphesinde çalışanı derhal serin bir yere alın, vücudunu soğutmaya başlayın ve vakit kaybetmeden 112'yi arayın. İlk yardım ekiplerinizin bu konuda bilgilendirildiğinden emin olun.
Soğuk havada çalışma: riskler ve önlemler
Soğuk ortamlar hem açık alanda (şantiye, liman, tarım) hem de soğuk hava depoları gibi kapalı alanlarda risk oluşturur. Soğuk, el becerisini ve dikkati azaltarak kaza riskini de artırır.
Önlemler:
- Katmanlı, rüzgâr ve su geçirmez iş kıyafetleri; eldiven, bere ve kaymaz tabanlı iş ayakkabısı sağlayın.
- Isınma molaları için ısıtılmış bir dinlenme alanı oluşturun; sıcak içecek imkânı sunun.
- Islanan kıyafetlerin değiştirilebilmesi için yedek kıyafet bulundurun.
- Yürüyüş yollarında, merdivenlerde ve yükleme alanlarında buzlanmaya karşı tuz ve kum kullanın; bu işin sorumlusunu belirleyin.
- Çatı ve tentelerde kar yükünü kontrol edin.
- Kapalı alanlarda yakıtlı ısıtıcı kullanımında havalandırmayı sağlayın; karbonmonoksit zehirlenmesi riskine karşı dikkatli olun ve yetkisiz ısıtıcı kullanımını yasaklayın.
- Soğuk hava depolarında çalışma sürelerini planlayın ve içeride mahsur kalmaya karşı kapıların içeriden açılabildiğini kontrol edin.
Fırtına, sel ve ani hava olayları
Açık alanda çalışılan işyerlerinde meteorolojik uyarıların takip edilmesi ve belirli koşullarda işin durdurulmasına ilişkin net kurallar konulması gerekir:
- Kuvvetli rüzgârda yüksekte çalışma, vinç operasyonları ve cephe işleri durdurulmalı. Yüksekte çalışmaya özgü önlemler için yüksekte çalışmada İSG yazımıza bakabilirsiniz.
- Şimşekli havada açık alandaki metal yapılar ve yüksek noktalardan uzaklaşılmalı.
- Sel riskine karşı bodrum katlardaki elektrik panoları ve kritik ekipman korunmalı; acil durum planında sel senaryosu bulunmalı.
- İşi durdurma yetkisinin kimde olduğu önceden belirlenmeli; durdurma kararı üretim baskısıyla ertelenmemeli.
Mevsimsel çalışanlar ve iş planlaması
Tarım, turizm, inşaat ve perakende gibi sektörlerde mevsimsel riskler, mevsimlik işçi istihdamının arttığı dönemlere denk gelir. Kısa süreli çalışanlara da işe giriş eğitimi, sağlık muayenesi ve uygun KKD sağlanmalıdır. Mevsimlik çalışanların İK yönetimi için sezonluk çalışan yönetimi yazımıza göz atabilirsiniz.
Çalışma saatlerinin sıcak döneme göre yeniden düzenlenmesi gerekiyorsa haftalık 45 saat sınırı, denkleştirme ve gece çalışması kuralları gibi İş Kanunu hükümlerinin gözetilmesi gerekir.
Sık yapılan hatalar
- Mevsimsel riskleri risk değerlendirmesine dahil etmemek
- Su istasyonlarını çalışma noktalarından çok uzağa kurmak
- Yeni başlayan çalışanlara alışma süresi tanımamak
- Buzlanma önlemini "zemin kuruyunca geçer" diyerek ertelemek
- Kapalı alanlarda havalandırmasız ısıtıcı kullanmak
Mevsim geçişlerine hazırlıklı olun
Çalışma saatlerinin yeniden düzenlenmesi, mola politikaları ve mevsimlik işçi yönetimi İK ile İSG'nin ortak sorumluluğundadır. İK Partner, mevsimsel çalışma düzenlemelerinin mevzuata uygun şekilde planlanmasında işverenlere destek veriyor. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme talep edebilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için İSG profesyonellerine ve hukuk danışmanınıza başvurmanızı öneririz.
