Bir çalışan rapor aldığında, iş kazası geçirdiğinde ya da uzun süreli bir hastalıkla mücadele ettiğinde İK'nın karşısına üç farklı kavram çıkar: geçici iş göremezlik, sürekli iş göremezlik ve malullük. Üçü de sağlık durumuna bağlıdır ama şartları, ödeme biçimleri ve işverene yüklediği sorumluluklar birbirinden tamamen farklıdır. İş göremezlik ve malullük, 5510 sayılı Kanun'da kısa vadeli ve uzun vadeli sigorta kolları altında ayrı ayrı düzenlenen; çalışanın gelir kaybını farklı aşamalarda karşılayan sosyal güvenlik haklarıdır.
Bu rehber, üç kavramı yan yana karşılaştırıyor ve her aşamada işverenin ne yapması, hangi kaydı tutması gerektiğini gösteriyor. Rapor dönemindeki günlük işlemler için hastalık raporu ve geçici iş göremezlik, emeklilik tarafı için malulen emeklilik süreci yazılarımıza da bakabilirsiniz.
Üç Kavramın Karşılaştırması
| Özellik | Geçici iş göremezlik | Sürekli iş göremezlik | Malullük |
|---|---|---|---|
| Sigorta kolu | Kısa vadeli (iş kazası, meslek hastalığı, hastalık, analık) | Kısa vadeli (iş kazası ve meslek hastalığı) | Uzun vadeli |
| Ne zaman? | İstirahat raporu süresince | İş kazası veya meslek hastalığı sonrası kalıcı kayıp | Herhangi bir nedenle çalışma gücünün kaybı |
| Kayıp eşiği | Eşik yok, rapor yeterli | Meslekte kazanma gücünde en az %10 kayıp | Çalışma gücünün veya (iş kazası/meslek hastalığında) meslekte kazanma gücünün en az %60 kaybı |
| Prim şartı | Hastalıkta son 1 yılda en az 90 gün kısa vade primi; iş kazası ve meslek hastalığında aranmaz | Aranmaz | En az 10 yıl sigortalılık ve 1.800 gün prim (bakıma muhtaçlıkta süre aranmaz, 1.800 gün yeterli) |
| Ödeme türü | Günlük ödenek | Aylık gelir | Aylık |
| Çalışmaya devam | Rapor süresince çalışılmaz | Çalışmaya engel değildir | Aylık için işten ayrılma ve yazılı talep gerekir |
| Dayanak | md. 18 | md. 19 | md. 25–26 |
Geçici İş Göremezlik
Geçici iş göremezlik ödeneği, Kurumca yetkilendirilen hekim veya sağlık kurulundan istirahat raporu alınması şartıyla ödenir (md. 18):
- İş kazası veya meslek hastalığı: İş göremezlik süresinin her günü için.
- Hastalık: İş göremezliğin başladığı tarihten önceki bir yıl içinde en az 90 gün kısa vadeli sigorta primi bildirilmişse, üçüncü günden itibaren her gün için.
- Analık: Doğumdan önceki bir yılda en az 90 gün kısa vadeli sigorta primi bildirilmiş olması şartıyla, kanunda belirtilen doğum öncesi ve sonrası sürelerde çalışılmayan her gün için.
Ödeneğin tutarı, Kanun'un 17. maddesine göre hesaplanan günlük kazancın yatarak tedavilerde yarısı, ayakta tedavilerde üçte ikisidir. Birden fazla neden aynı anda varsa en yüksek ödenek verilir.
İşveren ne yapmalı?
- Çalışılmadığını bildirin. Rapor dönemine ait "çalışmadığına dair bildirim" e-Vizite sistemi üzerinden yapılmadıkça ödenek ödenmez. Sürecin ayrıntısı için e-Vizite nedir yazımıza bakabilirsiniz.
- Süresinde bildirin. 5510 sayılı Kanun'un 102. maddesine göre geçici iş göremezlik ödemeleri için istenen bildirimlerin süresinde ve elektronik ortamda yapılmaması hâlinde sigortalı başına asgari ücretin onda biri, hiç yapılmaması hâlinde yarısı tutarında idari para cezası uygulanır.
- Eksik günü doğru bildirin. Rapor günleri aylık bildirimde istirahat nedeniyle eksik gün olarak gösterilir; belgesi e-rapor kaydıdır.
- Ücret ödeme politikasını netleştirin. Rapor süresince ücret ödeme yükümlülüğü kural olarak yoktur; TİS, iş sözleşmesi veya şirket politikasında aksi düzenlenmişse ödenek ile ücret farkının nasıl ödeneceği yazılı olmalıdır.
Toplu iş sözleşmesi bulunan işyerleri, Kurumca belirlenen usule göre ödeneği çalışana kendileri ödeyip sonra Kurumla mahsuplaşabilir (md. 18).
Sürekli İş Göremezlik
İş kazası veya meslek hastalığı sonucunda, sağlık kurulu raporlarına dayanarak Kurum Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünün en az %10 oranında azaldığı tespit edilen sigortalı sürekli iş göremezlik gelirine hak kazanır (md. 19).
| Durum | Gelir oranı |
|---|---|
| Sürekli tam iş göremezlik | Aylık kazancın %70'i |
| Sürekli kısmi iş göremezlik | Tam iş göremezlik geliri × iş göremezlik derecesi |
| Başkasının sürekli bakımına muhtaç olma | Gelir bağlama oranı %100 |
Gelir, geçici iş göremezlik ödeneğinin sona erdiği tarihi (geçici iş göremezlik tespit edilemeden sürekli duruma girilmişse sağlık kurulu raporu tarihini) takip eden ay başından başlar. Sürekli iş göremezlik geliri, çalışanın işe devam etmesine engel değildir; gelir almaya devam ederken çalışabilir.
Temsilî bir örnek
Bir depo çalışanı, forklift kazası sonucu elinde kalıcı hareket kısıtlılığı yaşıyor ve Kurum Sağlık Kurulu meslekte kazanma gücü kaybını %20 olarak belirliyor. Çalışan sürekli iş göremezlik geliri almaya başlar ve işe dönebilir. İşveren bu noktada iki konuyu ele almalıdır: çalışanın yeni durumuna uygun görev düzenlemesi ve kazanın İSG mevzuatına aykırılıktan kaynaklanıp kaynaklanmadığına bağlı rücu riski.
Malullük
Malullük, iş kazasına bağlı olması gerekmeyen, uzun vadeli sigorta koluna ait bir haktır. 4/a ve 4/b sigortalıları için çalışma gücünün veya iş kazası ya da meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücünün en az %60'ını kaybettiği Kurum Sağlık Kurulunca tespit edilen sigortalı malul sayılır (md. 25). Sigortalı olarak ilk kez çalışmaya başlamadan önce bu oranda kayıp bulunduğu tespit edilirse, o hastalık veya engellilik nedeniyle malullük aylığından yararlanılamaz.
Malullük aylığı bağlanması için (md. 26):
- 25. maddeye göre malul sayılmak,
- En az 10 yıldır sigortalı olup toplam 1.800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi bildirilmiş olmak; başkasının sürekli bakımına muhtaç derecede malul olanlarda sigortalılık süresi aranmaksızın 1.800 gün,
- Malullüğü nedeniyle çalıştığı işten ayrıldıktan sonra Kurumdan yazılı talepte bulunmak gerekir.
Malul sayılma talebi sigortalı veya işveren tarafından yapılabilir. Uzun süreli raporlarla çalışamayan bir çalışan için işverenin bu yolu bilmesi, hem çalışanı doğru yönlendirmek hem de iş sözleşmesinin geleceğini planlamak açısından önemlidir.
Uzun Rapor ve İş Sözleşmesi
İş Kanunu'nun 25. maddesine göre, işçinin kendi kastından kaynaklanmayan hastalık, kaza, doğum ve gebelik gibi hâllerde işverenin bildirimsiz fesih hakkı, bu hâllerin işçinin kıdemine göre 17. maddedeki bildirim sürelerini altı hafta aşmasından sonra doğar. Doğum ve gebelik hâllerinde bu süre analık izninin bitiminde başlar. Askı süresinde ücret işlemez.
Bu hakkın kullanılması hassas bir karardır:
- Fesih hakkı doğmuş olsa bile çalışanın yakında işe dönme ihtimali, malullük başvurusu veya sürekli iş göremezlik süreci birlikte değerlendirilmelidir.
- Sağlık nedenli fesihlerde kıdem tazminatı hakkı devam eder; yalnızca ihbar süresi beklenmez.
- İş kazası veya meslek hastalığı kaynaklı raporlarda feshin, kazanın sonuçlarından kaçınma amacı taşıdığı izlenimi vermemesine dikkat edilmelidir.
İşverenin Bildirim Yükümlülüğü ve Rücu Riski
| Risk | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| İş kazasını 3 iş günü içinde bildirmemek | Bildirim tarihine kadar ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir | md. 21 |
| Meslek hastalığını öğrenildiği günden itibaren 3 iş günü içinde bildirmemek | Kurum masrafları ve ödenen ödenekler işverene rücu edilir | md. 14 |
| Kaza veya hastalığın işverenin kastı ya da İSG mevzuatına aykırılıktan doğması | Kurumun yaptığı ve yapacağı ödemeler ile gelirin ilk peşin sermaye değeri işverene ödettirilir (sigortalının işverenden isteyebileceği tutarla sınırlı; kaçınılmazlık dikkate alınır) | md. 21 |
| Sağlık raporu gereken işte rapor olmadan veya rapora aykırı çalıştırma | Bu nedenle doğan hastalıkta ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverene ödettirilir | md. 21 |
| Sigortalının işe giriş bildirgesinin süresinde verilmemesi | Bildirgeden önceki kaza veya hastalıkta tüm masraflar ve gelirin peşin sermaye değeri kusur aranmaksızın işverene ödettirilir | md. 23 |
Rücu tutarları, özellikle sürekli iş göremezlik geliri bağlandığında peşin sermaye değeri nedeniyle yüksek olabilir. Bu nedenle iş kazası sonrası ilk günlerde yapılan işlemler belirleyicidir. Ayrıntılar için iş kazası SGK bildirimi ve meslek hastalığı bildirimi ve tespiti yazılarımıza bakabilirsiniz.
İşveren İçin Kontrol Listesi
- [ ] İstirahat raporları e-Vizite üzerinden süresinde onaylanıyor.
- [ ] Rapor günleri aylık bildirimde istirahat nedeniyle eksik gün olarak gösteriliyor.
- [ ] İş kazaları kolluğa derhâl, SGK'ya en geç 3 iş günü içinde bildiriliyor.
- [ ] Meslek hastalığı şüphesi öğrenildiği gün kayda alınıyor.
- [ ] Risk değerlendirmesi, eğitim kayıtları ve kişisel koruyucu donanım zimmetleri güncel.
- [ ] Sağlık raporu gerektiren işlerde rapor dosyada mevcut.
- [ ] Uzun raporlu çalışanlar için bildirim süresi + 6 haftalık hesap takip ediliyor.
- [ ] Sürekli iş göremezlik geliri bağlanan çalışan için görev uyumu değerlendirildi.
Sık Yapılan Hatalar
- Rapor bildirimini e-Vizite'de onaylamayı unutmak ve çalışanın ödeneğini geciktirmek.
- İş kazasını SGK'ya bildirmek için kesin teşhis veya rapor beklemek.
- Sürekli iş göremezlik gelirini malullük aylığıyla karıştırıp çalışanın işten ayrılması gerektiğini düşünmek.
- Malul sayılma talebinin yalnızca çalışan tarafından yapılabileceğini varsaymak.
- Uzun raporlu çalışanın sözleşmesini, altı haftalık ek süre dolmadan bildirimsiz feshetmek.
- Rücu riskini yalnızca hukuk birimine bırakıp İSG kayıtlarını düzenli tutmamak.
Kapanış
Geçici iş göremezlik günlük bir bordro işlemi, sürekli iş göremezlik ve malullük ise uzun vadeli sonuçları olan kararlardır. Her aşamada doğru bildirim ve eksiksiz İSG kaydı, hem çalışanın hakkına zamanında ulaşmasını sağlar hem de işvereni yüksek rücu tutarlarından korur. Bildirim ve fesih süreçlerinizi mevzuata uygun biçimde yapılandırmak için İK Partner'ın iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetinden yararlanabilir veya bizimle iletişime geçin bağlantısından ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Oranlar ve şartlar mevzuat değişiklikleriyle güncellenebileceğinden somut durumunuz için uzman desteği alın.
