İş hukukunda arabuluculuk süreci, işçi veya işveren alacağı, tazminat ve işe iade taleplerinde dava açmadan önce arabuluculuk bürosuna başvurulmasıyla başlayan, arabulucunun tarafları bir araya getirmesiyle yürüyen ve anlaşma ya da anlaşamama ile düzenlenen son tutanakla biten zorunlu ön aşamadır. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu md. 3 bu aşamayı dava şartı olarak düzenler: Arabulucuya başvurulmadan açılan dava, usulden reddedilir. Süreç kısa ama sıkı sürelere bağlıdır; işverenin hazırlıksız yakalanması hem müzakere gücünü hem de ileride açılacak davadaki konumunu zayıflatır.
Zorunlu arabuluculuğun genel çerçevesini iş uyuşmazlıklarında zorunlu arabuluculuk yazımızda ele aldık. Bu rehber ise süreci bir takvim olarak ele alır: Hangi aşamada ne olur, kim ne yapar, hangi süre işler ve işveren her adımda neye hazırlanmalıdır?
Hangi Uyuşmazlıklar Kapsamda?
7036 sayılı Kanun md. 3'e göre arabulucuya başvuru şu davalarda dava şartıdır:
| Kapsamda | Kapsam dışında |
|---|---|
| Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı | İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat |
| İşveren alacağı ve tazminatı | Bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları |
| İşe iade talebi | SGK'ya karşı açılan davalar (önce Kuruma başvuru gerekir) |
| Bu alacak ve tazminatlarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları |
İşveren alacaklarının da kapsamda olduğunu unutmayın. Örneğin işçiden eğitim gideri, zarar tazmini veya haksız ayrılma tazminatı talep edecek işveren de önce arabulucuya başvurmak zorundadır. SGK uyuşmazlıklarında ise 7036 sayılı Kanun md. 4 gereği dava öncesinde Kuruma başvurulur.
Arabuluculuk Süreci Takvimi
| Aşama | Süre / kural | Dayanak |
|---|---|---|
| İşe iade için başvuru | Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde | İş K. md. 20 |
| Alacak ve tazminat için başvuru | Zamanaşımı süresi içinde; çoğu işçilik alacağında beş yıl | İş K. md. 32, ek md. 3 |
| Arabulucunun görevlendirilmesi | Büro listeden atar; taraflar listedeki bir isimde anlaşırsa o atanır | 7036 md. 3/6 |
| Yetki itirazı | Karşı taraf en geç ilk toplantıda | 7036 md. 3/9 |
| Sürecin tamamlanması | Görevlendirmeden itibaren üç hafta; zorunlu hâlde en fazla bir hafta uzatma | 7036 md. 3/10 |
| Zamanaşımı | Başvurudan son tutanağa kadar durur, hak düşürücü süre işlemez | 7036 md. 3/17 |
| İşe iade davası | Son tutanaktan itibaren iki hafta içinde | İş K. md. 20 |
Adım Adım Süreç ve İşverenin Hazırlığı
1. Başvuru ve büronun belirlenmesi
Başvuru, karşı tarafın (birden fazla ise birinin) yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Başvuran taraf kendi ve elindeyse karşı tarafın iletişim bilgilerini büroya verir; büro, resmî kayıtlardaki iletişim bilgilerini araştırmaya da yetkilidir.
İşveren ne yapmalı? Şirketin resmî kayıtlardaki adresi, telefonu ve kayıtlı elektronik posta adresinin güncel olduğundan emin olun. Santral, resepsiyon ve genel e-posta kutusunu yöneten kişilere arabulucu aramalarının kime yönlendirileceğini önceden bildirin. Davetin geç fark edilmesi, en sık rastlanan ve en pahalı hatadır.
2. Arabulucunun daveti
Arabulucu, her türlü iletişim aracını kullanarak tarafları görevlendirme hakkında bilgilendirir ve ilk toplantıya davet eder. Bu işlemleri belgeye bağlar.
İşveren ne yapmalı? Davet geldiği gün bir dosya sorumlusu belirleyin. Çalışanın özlük dosyasını, bordrolarını, puantaj kayıtlarını, fesih belgelerini ve ödeme dekontlarını toplayın. Hazırlık listesi için arabuluculuk toplantısına işveren olarak nasıl hazırlanılır yazımızı kullanabilirsiniz.
3. Yetki itirazı (gerekirse)
Arabulucu, büronun yetkili olup olmadığını kendiliğinden inceleyemez. Karşı taraf en geç ilk toplantıda, yerleşim yeri ve işin yapıldığı yere ilişkin belgelerini sunarak itiraz edebilir. İtiraz üzerine dosya sulh hukuk mahkemesine gönderilir ve mahkeme yetkili büroyu kesin olarak belirler. Yetki itirazı kabul edilirse kararın tebliğinden itibaren bir hafta içinde yetkili büroya başvurulabilir.
İşveren ne yapmalı? Yetki itirazını yalnızca gerçekten haklı ve süreci etkileyecekse kullanın. Salt geciktirme amaçlı itiraz, müzakere ortamını bozar.
4. Toplantılar
Görüşmelere taraflar bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılabilir. 7036 sayılı Kanun md. 3/18'e göre işverenin yazılı belgeyle yetkilendirdiği çalışanı da görüşmelerde işvereni temsil edebilir ve son tutanağı imzalayabilir. Görüşmeler, taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça arabulucuyu görevlendiren büronun bağlı olduğu adalet komisyonunun yetki alanında yürütülür.
İşveren ne yapmalı? Toplantıya katılacak kişiye yazılı yetki belgesi verin ve bu belgede anlaşma yetkisinin sınırlarını (ör. hangi tutara kadar) belirleyin. Yetkisi olmayan bir temsilci, toplantıyı yalnızca uzatır.
Toplantıda işçinin talep kalemlerini tek tek listeleyin ve her kalem için şirketin belgesini karşısına koyun: ücret ödemeleri için banka dekontu, fazla mesai için puantaj, izin için izin defteri. Belgesi güçlü kalemlerle belgesi zayıf kalemleri ayırmak, makul bir teklif aralığı belirlemenin en sağlıklı yoludur.
5. İlk toplantıya katılmamanın sonucu
7036 sayılı Kanun md. 3/12'ye göre geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmayan taraf son tutanakta belirtilir. Bu taraf, sonradan açılan davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur; ayrıca lehine Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenen vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir. Hükmün bu son hâli 7531 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle yürürlüğe girmiştir. Her iki taraf da katılmazsa yargılama giderleri tarafların üzerinde bırakılır.
6. Son tutanak
Arabulucu; taraflara ulaşılamaması, tarafların katılmaması, anlaşma veya anlaşamama hâllerinde faaliyeti sona erdirir ve son tutanağı düzenler. Davacı, anlaşamama durumunda bu tutanağın aslını veya arabulucunun onayladığı bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır.
Anlaşma sağlanırsa anlaşma belgesinin kalem kalem ve açık yazılması gerekir. Belgenin içeriği ve bağlayıcılığı için arabuluculuk anlaşma belgesi yazımıza bakın.
Temsilî Örnek: Üç Haftalık Bir Süreç
Temsilî bir örnek: İşten ayrılan bir satış temsilcisi, ödenmediğini iddia ettiği fazla mesai ücreti ve kullanılmamış yıllık izin ücreti için arabuluculuk bürosuna başvurmuş olsun.
| Gün | Olay | İşverenin aksiyonu |
|---|---|---|
| 1 | Arabulucu şirketi telefonla arıyor, e-postayla davet gönderiyor | Santral aramayı İK'ya aktarıyor; dosya sorumlusu atanıyor |
| 2–4 | Belgeler toplanıyor | Puantaj, izin kayıtları, son 12 ayın bordroları ve dekontlar çıkarılıyor |
| 5 | İç değerlendirme | İzin ücreti kaleminde kayıt eksik, fazla mesai kaleminde puantaj güçlü; teklif aralığı belirleniyor |
| 7 | İlk toplantı | Yazılı yetkili İK müdürü katılıyor; talepler kalem kalem konuşuluyor |
| 12 | İkinci toplantı | İzin ücreti kabul ediliyor, fazla mesai kaleminde belgeler sunuluyor |
| 15 | Anlaşma | Kalem kalem tutar, ödeme tarihi ve banka hesabı anlaşma belgesine yazılıyor |
Bu örnekte işveren, belgesi zayıf kalemi erken kabul ederek güçlü kalemde pazarlık alanı kazanmış ve süreci üç hafta dolmadan kapatmıştır. Anlaşma sağlanamasaydı, belgeler ileride açılacak davada da aynı şekilde kullanılabilecekti.
İşe İade Arabuluculuğunda Özel Kurallar
İşe iade talebiyle yapılan arabuluculukta taraflar işçinin işe başlatılması konusunda anlaşırsa, İş Kanunu md. 21'e göre anlaşma belgesinde şunlar belirlenir:
- İşe başlatma tarihi,
- Çalıştırılmadığı süre için ödenecek ücret ve diğer hakların parasal miktarı,
- İşçinin işe başlatılmaması hâlinde ödenecek tazminatın parasal miktarı.
İşe iade davası sürecinin geri kalanı için işe iade davası süreci rehberimize göz atabilirsiniz.
Arabuluculuk Ücreti Kimden?
7036 sayılı Kanun md. 3/13-14'e göre ücret şu şekilde karşılanır:
| Sonuç | Ücreti kim karşılar? |
|---|---|
| Anlaşma | Aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit; tarifenin ikinci kısmına göre |
| Ulaşılamama, katılmama veya iki saatten kısa görüşmede anlaşamama | İki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden |
| İki saatten uzun görüşmede anlaşamama | İki saatlik kısım Bakanlık bütçesinden, aşan kısım aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit |
Bakanlık bütçesinden ödenen ve taraflarca karşılanan ücret yargılama giderlerinden sayılır; dava sonunda haksız çıkan taraftan alınabilir. Tarifedeki güncel tutarları başvuru döneminde Adalet Bakanlığı duyurularından kontrol edin.
İşveren İçin Kontrol Listesi
- [ ] Resmî kayıtlardaki iletişim bilgileri güncel mi?
- [ ] Arabulucu davetlerinin yönlendirileceği kişi belli mi?
- [ ] Davet geldiği gün dosya sorumlusu atanıyor mu?
- [ ] Özlük dosyası, bordro, puantaj, fesih ve ödeme belgeleri toplandı mı?
- [ ] Talep edilen kalemler için ön hesap ve teklif aralığı hazır mı?
- [ ] Toplantıya katılacak kişiye sınırları belirli yazılı yetki verildi mi?
- [ ] İlk toplantıya katılım kesinleştirildi mi?
- [ ] Anlaşma hâlinde ödeme takvimi ve yöntemi belirlendi mi?
Sık Yapılan Hatalar
- Daveti önemsememek: İlk toplantıya mazeretsiz katılmamak, davada haklı çıksanız bile masrafların yarısını üstlenmenize yol açar.
- Yetkisiz temsilci göndermek: Karar veremeyen temsilci süreyi tüketir, anlaşma fırsatını kaçırır.
- Belgesiz müzakere: Ödeme ve puantaj kayıtları olmadan yapılan teklif, ya gereksiz yüksek ya da gerçekçi olmayan düşüklükte olur.
- Anlaşma metnini genel ifadelerle yazmak: Hangi kalemin ne kadar ödendiği belli değilse yeni uyuşmazlık doğabilir.
- İşveren alacaklarında doğrudan dava açmak: İşveren talepleri de arabuluculuk kapsamındadır.
Arabuluculuk süreçlerinizi belge ve strateji yönünden hazırlamak isterseniz İK Partner'ın iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetinden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; mevzuat değişebileceği için somut durumunuzda uzman desteği alın.
