Engelli istihdam zorunluluğu, 50 veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işverenlerinin, işçi sayısının %3'ü oranında engelli işçiyi meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırma yükümlülüğüdür. Dayanağı İş Kanunu'nun 30. maddesidir. Yükümlülüğe uyan işveren, bu kapsamda çalıştırdığı engelli işçilerin SGK işveren hissesinin tamamının Hazinece karşılanması teşvikinden yararlanabilir. Uymayan işverene ise her eksik engelli ve her ay için idari para cezası uygulanır.
Bu yazı, kontenjanın kâğıt üzerinde değil gerçek bordro verisiyle nasıl hesaplanacağına odaklanır: kısmi süreli çalışanlar, birden fazla şube, yer altı işleri ve dönemsel dalgalanmalar. Temel kurallar ve tablo hâlinde hızlı hesap için engelli çalıştırma zorunluluğu 2026 yazımıza, çalışanın hakları için engelli çalışan hakları rehberimize bakabilirsiniz.
Yükümlülüğün Kapsamı
| Konu | Kural |
|---|---|
| Kimler yükümlü? | 50 veya daha fazla işçi çalıştıran işverenler |
| Özel sektör oranı | %3 engelli |
| Kamu işyerleri | %4 engelli ve %2 eski hükümlü (kanunda sayılan diğer gruplarla birlikte) |
| İşe alım kanalı | Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) aracılığıyla |
| Yasak işler | Yer altı ve su altı işlerinde engelli çalıştırılamaz |
| Öncelik | İşyerinin işçisiyken engelli hâle gelenler |
Kanun, aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri bulunan işverenin yükümlülüğünün toplam işçi sayısına göre hesaplanacağını öngörür. Yani her şubeyi ayrı ayrı değil, il bazında birlikte değerlendirmeniz gerekir.
İşçi Sayısı Nasıl Tespit Edilir?
Kontenjan hesabında en çok hata, "işçi sayısı" kavramında yapılır. İş Kanunu md. 30'a göre:
- Belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışanların tamamı sayıya dahil edilir.
- Kısmi süreli çalışanlar, çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür. Haftada 22,5 saat çalışan iki kısmi süreli işçi, 45 saatlik tam süreye göre bir işçi sayılır.
- Yer altı ve su altı işlerinde çalışanlar hesaba katılmaz.
- Aynı ildeki işyerlerinin işçi sayıları toplanır.
- Bulunan sayı %3 ile çarpılır. Yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz, yarım ve fazlası tama tamamlanır.
Temsilî hesap örnekleri
| Senaryo | Hesaba esas işçi | %3 | Zorunlu engelli |
|---|---|---|---|
| 64 tam süreli işçi | 64 | 1,92 | 2 |
| 83 tam süreli işçi | 83 | 2,49 | 2 |
| 84 tam süreli işçi | 84 | 2,52 | 3 |
| 90 tam süreli + 12 kısmi süreli (haftada 22,5 saat) | 90 + 6 = 96 | 2,88 | 3 |
| Aynı ilde iki şube: 30 + 25 işçi | 55 | 1,65 | 2 |
| 70 işçi, bunun 20'si yer altı işinde | 50 | 1,50 | 2 |
Tablodaki 83 ve 84 satırları, tek bir işe alımın kontenjanı nasıl değiştirebileceğini gösterir. Bu nedenle kontenjanı yılda bir kez değil, her ay bordro kapanışıyla birlikte kontrol etmek gerekir. Farklı illerdeki şubelerin nasıl değerlendirileceği ve dönemsel çalışan dalgalanmaları gibi özel durumlarda İŞKUR il müdürlüğünün uygulamasını teyit edin.
SGK İşveren Hissesi Teşviki Nasıl İşler?
İş Kanunu md. 30, özel sektör işverenlerinin bu madde kapsamında çalıştırdığı engelli sigortalılar için prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primine ait işveren hisselerinin tamamının Hazinece karşılanmasını öngörür. Teşvik üç grup için geçerlidir:
- Kontenjan dahilinde çalıştırılan engelliler,
- Kontenjan fazlası çalıştırılan engelliler,
- Yükümlü olmadığı hâlde (örneğin 50'den az işçisi olan) engelli çalıştıran işverenlerin engelli işçileri.
Yani 30 kişilik bir işletme de engelli çalışan istihdam ettiğinde aynı teşvikten yararlanabilir. Bu, teşvikin en çok gözden kaçan yönüdür.
Teşvikin şartları
Kanun, işveren hissesinin Hazinece karşılanması için şu şartları arar:
- Aylık prim ve hizmet belgelerinin (bugün muhtasar ve prim hizmet beyannamesi) yasal süresi içinde verilmesi,
- Tüm sigortalıların sigortalı hissesine ait primlerin ve Hazinece karşılanmayan işveren hissesinin ödenmiş olması.
Primlerin geç ödenmesi hâlinde Hazinenin SGK'ya yapacağı ödemenin gecikmesinden doğan gecikme zammı işverenden tahsil edilir. Ayrıca Hazinece karşılanan prim tutarları gelir ve kurumlar vergisinde gider veya maliyet unsuru olarak dikkate alınmaz. Bordro ve muhasebe kayıtlarında bu ayrımı mali müşavirinizle netleştirin.
Teşvik tutarı ne kadar?
Teşvik, çalışanın gerçek ücreti üzerinden değil, prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan işveren hissesi kadardır. Alt sınır her yıl değiştiği için güncel tutarı 2026 bordro parametreleri yazımızdaki değerlerle hesaplayın. Oranlarla adım adım örnekler için SGK teşvik hesaplama rehberimize, aynı çalışan için başka bir teşvikle birlikte uygulanıp uygulanamayacağı için teşviklerin birlikte uygulanması yazımıza bakabilirsiniz.
Yükümlülüğe Uymamanın Sonuçları
İş Kanunu md. 101'e göre engelli çalıştırma yükümlülüğüne aykırı davranan işveren veya işveren vekiline, çalıştırmadığı her engelli ve çalıştırmadığı her ay için idari para cezası verilir. Kanundaki tutar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. 2026 tutarı ve hesaplama örnekleri için engelli çalıştırmama cezası 2026 yazımızı inceleyin.
Ceza, eksiklik sürdükçe aylık olarak birikir. Örneğin iki engelli eksik olan bir işyerinde bir yıl boyunca eksiklik devam ederse ceza, kişi ve ay sayısıyla çarpılarak büyür. Kanun, bu cezaların engellilerin iş kurmaları, istihdamı ve işyerine uyumları gibi projelerde kullanılacağını da düzenler.
Teşvik ve Ceza Karşılaştırması
| Durum | Sonuç |
|---|---|
| Kontenjan dolu, belgeler zamanında, primler ödenmiş | Engelli işçiler için işveren hissesi Hazineden karşılanır |
| Kontenjan dolu, prim ödemesi gecikmiş | Teşvik riske girer, gecikme zammı işverenden alınır |
| Kontenjan eksik, İŞKUR'a talep açılmamış | Her eksik kişi ve her ay için idari para cezası riski |
| Yükümlü değil ama engelli çalıştırıyor | Teşvikten yararlanabilir |
Kontenjan Yönetiminde Pratik Durumlar
Mevcut çalışan engelli hâle gelirse: Kanun, işyerinin işçisiyken engelli hâle gelenlere öncelik tanır. Çalışanın engellilik belgesini sunması ve uygun bir göreve devam etmesi hâlinde kontenjan değerlendirmesinde dikkate alınması mümkündür. Bu süreçte görev uyarlaması ve iş sağlığı değerlendirmesi birlikte yürütülmelidir.
Belirli süreli sözleşmeler: Belirli süreli çalışanlar hem işçi sayısına dahildir hem de engelli iseler kontenjanı karşılar. Ancak sözleşme sona erdiğinde kontenjan açığı doğar. Sözleşme bitiş tarihlerini kontenjan raporunda ayrı bir sütunda izleyin.
Dönemsel dalgalanmalar: Mevsimlik yoğunlukta işçi sayınız 50'nin üzerine çıkıp sonra düşüyorsa, yükümlülük de o aylarda doğar. Yoğun dönem planlamasına engelli istihdamını da ekleyin.
Belge eksikliği: Çalışanın engelli olduğu biliniyor ama geçerli sağlık kurulu raporu dosyada ve SGK kaydında yoksa, ne kontenjan ne de teşvik açısından güvenle değerlendirme yapılabilir. Belgeyi işe girişte isteyin, süreli raporlarda yenileme tarihini takip edin.
Temsilî bir örnek: 52 işçili bir lojistik firması, bir engelli çalışanın istifasından sonra kontenjanının 2'den 1'e düştüğünü ancak üç ay sonra fark eder. Bu sürede İŞKUR'a talep açılmadığı için üç aylık eksiklik ceza riski doğurur. Aylık kontenjan raporu olsaydı açık, ayrılışın gerçekleştiği ay görülecek ve talep hemen açılabilecekti.
Adım Adım Uyum Süreci
- Aylık kontenjan raporu oluşturun. Bordro kapanışında il bazında işçi sayısını, kısmi süreli dönüşümünü ve zorunlu engelli sayısını otomatik hesaplayan basit bir tablo kurun.
- Eşik yaklaşırken önceden hazırlanın. 48–49 işçiye ulaştığınızda, 50. işe alımla birlikte iki engelli işçi yükümlülüğü doğacağını planlayın.
- İŞKUR'a talep açın. Eksik kontenjan için açık iş talebini zamanında oluşturun ve yazışmaları saklayın.
- Pozisyonları analiz edin. Hangi rollerin hangi düzenlemeyle engelli çalışana uygun olduğunu önceden belirleyin. Makul düzenleme ihtiyaçlarını bütçeleyin.
- Engellilik belgesini doğru alın. Sigortalının engelli statüsünün SGK kayıtlarına doğru yansıdığını kontrol edin. Teşvik bu kayda bağlıdır.
- Teşvik başvurusunu ve takibini yapın. Bildirgelerin süresinde verildiğini ve primlerin ödendiğini her ay kontrol edin.
- Ayrılışlarda hızlı hareket edin. Engelli bir çalışan ayrıldığında kontenjan açığı aynı ay doğabilir. Yeni talebi gecikmeden açın.
Sık Yapılan Hatalar
- Kısmi süreli çalışanları hiç saymamak: Kanun bu çalışanları süreleri oranında tam süreye dönüştürür. Atlamak, kontenjanın eksik hesaplanmasına yol açar.
- Şubeleri ayrı ayrı değerlendirmek: Aynı ildeki işyerleri birlikte hesaplanır.
- Kesir kuralını ters uygulamak: 2,49 sonucu 2'ye, 2,50 sonucu 3'e yuvarlanır.
- Teşviki yalnızca kontenjan dahilinde sanmak: Kontenjan fazlası ve yükümlü olmayan işverenlerin engelli işçileri de teşvik kapsamındadır.
- Prim ödemesini geciktirip teşviki kaybetmek: Şartlar sigortalı ve işveren hissesinin ödenmesine bağlıdır.
- Engelli çalışanı yalnızca kontenjan için istihdam etmek: Gerçek bir göreve yerleştirilmeyen çalışan, hem bağlılık hem de eşitlik açısından sorun yaratır.
Teşvik denetimlerinde geri alma riskine karşı hazırlık için SGK teşvik denetimi rehberimize de göz atabilirsiniz.
Sonuç
Engelli istihdam zorunluluğu doğru yönetildiğinde bir ceza riski olmaktan çıkar, teşvikle desteklenen bir istihdam stratejisine dönüşür. Kilit nokta, kontenjanı her ay gerçek verilerle hesaplamak, İŞKUR süreçlerini kayıt altına almak ve teşvik şartlarını bordro takvimine bağlamaktır. İşe alım planlamanıza engelli istihdamını dahil etmek için işe alım danışmanlığı hizmetimizden yararlanabilir ya da bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Yürürlükteki düzenlemeye göre hazırlanmıştır. Teşvik ve ceza tutarları değişebileceğinden somut durumunuz için uzman desteği alın ve resmî kaynakları kontrol edin.
