İş Kanunu'ndaki cezalar arasında tutarı en yüksek olanlardan biri, birimi nedeniyle de en hızlı büyüyenidir: engelli çalıştırmama cezası. 2026 yılında çalıştırılmayan her engelli ve her ay için 37.748 TL olarak uygulanan bu ceza, kontenjanı yalnızca birkaç ay boş kalan işyerlerinde bile yüksek tutarlara ulaşabilir.
Üstelik bu yükümlülük, işyerinin büyümesiyle sessizce doğar. İşçi sayınız 50'yi geçtiği anda kontenjan oluşur ve çoğu işveren bunu ancak bir denetimde veya kayıt incelemesinde fark eder. Bu yazıda yükümlülüğün kapsamını, kontenjan hesabını, örnek ceza hesaplamalarını ve kontenjanı sürdürülebilir biçimde doldurmanın yollarını ele alıyoruz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumunuz için hukuk danışmanınıza veya mali müşavirinize başvurun.
Engelli istihdam yükümlülüğü kimleri kapsar?
4857 sayılı İş Kanunu md. 30'a göre 50 veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerleri, işçi sayısının %3'ü oranında engelli işçiyi meslek, beden ve ruhsal durumlarına uygun işlerde çalıştırmakla yükümlüdür. Kamu işyerleri için farklı oranlar söz konusudur; bu yazı özel sektöre odaklanır.
Uygulamada dikkat edilmesi gereken noktalar şunlardır:
- Yükümlülük işyeri bazında değil, aynı il sınırları içindeki işyerlerinin toplam işçi sayısı üzerinden değerlendirilir. Birden fazla şubeniz varsa hesap il bazında yapılır.
- İşçi sayısı aylık olarak değişebileceğinden kontenjan da ay ay değişir; bu nedenle takibin aylık yapılması gerekir.
- Kontenjanın hesaplanmasında kısmi süreli çalışanların ve belirli süreli sözleşmelilerin nasıl sayılacağı, kesirlerin nasıl yuvarlanacağı gibi ayrıntılar ilgili yönetmelikte düzenlenmiştir. Sınırdaki durumlar için güncel yönetmeliği ve İŞKUR il müdürlüğünü esas alın.
Engelli çalıştırmama cezası nasıl hesaplanır?
Cezanın formülü basittir ama çarpanları güçlüdür:
Ceza = Eksik engelli sayısı × Eksikliğin sürdüğü ay sayısı × 37.748 TL (2026)
Aşağıdaki örnekler tamamen varsayımsaldır:
| Örnek senaryo | İşçi sayısı | Kontenjan (%3) | Eksik | Süre | 2026 cezası |
|---|---|---|---|---|---|
| A | 100 | 3 | 1 | 3 ay | 113.244 TL |
| B | 100 | 3 | 2 | 6 ay | 452.976 TL |
| C | 200 | 6 | 1 | 12 ay | 452.976 TL |
Örnek B'de hesap 2 × 6 × 37.748 TL = 452.976 TL şeklindedir. Örnek C ise tek bir boş kontenjanın bir yıl boyunca doldurulmamasının da aynı sonuca ulaştığını gösterir. Görüldüğü gibi, kontenjanın "kısa süreliğine" boş kalması bile bütçede önemli bir yer tutar.
Kontenjan boşaldığında ne yapmalısınız?
Engelli bir çalışanın istifa etmesi, emekli olması veya işyerinin büyümesiyle kontenjanın artması, açığın en sık nedenleridir. Böyle bir durumda zaman kaybetmeden şu adımları izleyin:
- Açığı aynı gün kayda geçirin: İşçi sayısı ve engelli sayısını gösteren aylık bir tablo tutun.
- İŞKUR'a talep bildirin: Engelli işçi ihtiyacınızı İŞKUR'a bildirmek, aday bulma sürecini hızlandırır ve işe alım çabanızın belgelenmesini sağlar.
- Pozisyon analizini güncelleyin: Hangi pozisyonların uygun düzenlemelerle engelli çalışanlarca yürütülebileceğini belirleyin.
- İşe alım kanallarını çeşitlendirin: Engelli istihdamına odaklanan dernekler, meslek edindirme programları ve İŞKUR kursları iyi aday kaynaklarıdır.
- Uyum ve erişilebilirlik planı yapın: Fiziksel erişim, ekipman ve çalışma düzeni ihtiyaçlarını önceden planlayın.
İŞKUR'a talep bildirmiş olmanın cezadan otomatik olarak koruduğunu varsaymayın. Yükümlülük, engelli işçiyi fiilen çalıştırmaktır; ancak belgelenmiş işe alım çabası, olası bir değerlendirmede işvereni güçlendiren bir unsurdur.
Sık yapılan hatalar
Denetimlerde engelli istihdamıyla ilgili şu hatalarla sık karşılaşılır:
- İl bazında toplamı dikkate almamak: Her şubede 50'nin altında işçi olduğu için yükümlülük olmadığını düşünmek.
- Engellilik belgesini güncel tutmamak: Çalışanın engellilik durumunu gösteren belgenin özlük dosyasında bulunmaması veya süresinin dolmuş olması.
- SGK bildiriminde engelli kodunu işaretlememek: Engelli çalışan olsa bile kayıtlarda görünmemesi.
- Kontenjanı yalnızca yıl sonunda kontrol etmek: Oysa ceza aylık esasla hesaplanır.
- Engelli çalışanı uygun olmayan işte çalıştırmak: Yükümlülük, çalışanın durumuna uygun işte istihdamı içerir.
Teşvikler ve vergi tarafı
Engelli istihdamı yalnızca bir ceza riski değil, aynı zamanda bir maliyet avantajı da sunabilir. Kontenjan kapsamında çalıştırılan engelliler için işverene sağlanan sigorta primi teşvikleri bulunmaktadır; güncel kapsam ve koşullar için SGK duyurularını ve mali müşavirinizi esas alın.
Çalışan tarafında ise 2026 yılında engelli indirimi aylık olarak 1. derece için 12.000 TL, 2. derece için 7.000 TL, 3. derece için 3.000 TL'dir. Bu indirim, engelli çalışanın gelir vergisi matrahından düşülerek net ücretine olumlu yansır ve işveren olarak bordroda doğru uygulanması gerekir.
Engelli istihdamını kapsayıcı bir işyeri kültürünün parçası olarak ele almak, hem kalıcılığı artırır hem de kontenjanın tekrar tekrar boşalmasını önler. Bu konuda işyerinde çeşitlilik ve kapsayıcılık yazımız da yol gösterici olabilir.
Aylık kontenjan takip tablosu nasıl kurulur?
Engelli istihdamında en etkili önlem, basit ama düzenli tutulan bir takip tablosudur. Tablonuzda her ay için şu sütunlar bulunabilir: il, o ayki toplam işçi sayısı, %3 oranına göre hesaplanan kontenjan, fiilen çalışan engelli sayısı, açık kontenjan ve açığın kapatılması için yapılan işlem (İŞKUR talebi, ilan, görüşme). Bu tabloyu bordro kapanışıyla aynı gün güncellemek, açığın ilk ayda fark edilmesini sağlar.
Örnek bir aylık kayıt şöyle görünebilir: "İstanbul – 100 işçi – kontenjan 3 – çalışan engelli 2 – açık 1 – İŞKUR'a talep bildirildi, iki aday görüşmeye çağrıldı." Bu kayıt hem yönetime raporlamada hem de olası bir denetimde işe alım çabanızı göstermede işinize yarar.
Takip tablosunu işe alım planınızla da ilişkilendirin. Önümüzdeki aylarda planlanan büyüme, yeni şube veya sezonluk alımlar işçi sayınızı artıracaksa, kontenjandaki artışı önceden hesaplayın ve aday arayışına erken başlayın. Engelli çalışanların ayrılış riskini azaltmak için uyum süreçlerine, erişilebilirlik düzenlemelerine ve yöneticilerin farkındalığına yatırım yapmak da kontenjanın tekrar tekrar boşalmasını önleyen kalıcı bir çözümdür.
İK Partner ile kontenjan takibini sistemli hale getirin
İK Partner olarak il bazında işçi sayınızı ve engelli kontenjanınızı aylık olarak izleyen bir takip yapısı kuruyor, işe alım sürecini planlıyor ve belge eksiklerini tamamlıyoruz. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizle engelli istihdam yükümlülüğünüzü ceza riskine dönüşmeden yönetebilirsiniz. Ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşın.
