Vardiya planı hazırlayan bir yönetici, mola saatini belirleyen bir İK uzmanı ya da fazla mesai onayı veren bir işletme sahibi, aslında aynı soruların cevabını arar: Haftada ve günde en fazla ne kadar çalışılabilir, molalar ne kadar olmalı, hafta tatili ve gece çalışması nasıl düzenlenmeli? Çalışma saatleri ve mola hakları, 4857 sayılı İş Kanunu'nun dördüncü bölümünde düzenlenir ve kuralların çoğu sözleşmeyle işçi aleyhine değiştirilemez. Bu yazı, bu kuralları tek sayfada toplayan pratik bir özet ve vardiya örnekleri sunar.
Her başlığın ayrıntılı açıklaması için çalışma süreleri ve ara dinlenme yazımıza bakabilirsiniz. Burada amaç, plan yapan kişinin elinin altında duracak bir başvuru kaynağı oluşturmaktır.
Tek Tabloda Çalışma Saatleri ve Mola Hakları
| Kural | Sınır | Dayanak |
|---|---|---|
| Haftalık normal çalışma süresi | En çok 45 saat | md. 63 |
| Günlük en uzun çalışma | 11 saat (denkleştirmede) | md. 63 |
| Denkleştirme dönemi | 2 ay; TİS ile 4 aya kadar (turizmde 4 ay, TİS ile 6 aya kadar) | md. 63 |
| Ara dinlenme | 4 saate kadar 15 dk; 4-7,5 saat arası 30 dk; 7,5 saat üzeri 1 saat | md. 68 |
| Gece dönemi | En geç 20.00'de başlar, en erken 06.00'ya kadar, en fazla 11 saat | md. 69 |
| Gece çalışması | En çok 7,5 saat (bazı sektörlerde yazılı onayla istisna) | md. 69 |
| Vardiya değişiminde dinlenme | Kesintisiz en az 11 saat | md. 69 |
| Hafta tatili | 7 günlük dilimde kesintisiz en az 24 saat | md. 46 |
| Fazla çalışma | Haftalık 45 saati aşan; saat ücreti %50 zamlı; yılda en fazla 270 saat; işçi onayı | md. 41 |
| Telafi çalışması | 4 ay içinde, günde en fazla 3 saat, tatil günlerinde yapılamaz | md. 64 |
| Süt izni | 1 yaşından küçük çocuk için günde toplam 1,5 saat | md. 74 |
Toplu iş sözleşmesi veya bireysel sözleşmeyle bu sınırlar işçi lehine iyileştirilebilir; işçi aleyhine değiştirilemez.
Haftalık 45 Saat ve Günlük 11 Saat
İş Kanunu md. 63'e göre haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür: 6 gün çalışılan bir işyerinde günde 7,5 saat, 5 gün çalışılan bir işyerinde günde 9 saat.
Tarafların anlaşmasıyla haftalık süre günlere farklı dağıtılabilir; ancak günlük çalışma 11 saati aşamaz ve denkleştirme dönemi içinde haftalık ortalama 45 saati geçemez. Denkleştirmenin nasıl planlanacağını denkleştirme uygulaması ve örnek çizelgeler yazımızda gösterdik.
İşveren ne yapmalı? Denkleştirme uygulayacaksanız bunu sözleşmede veya ayrı bir yazılı belgede kararlaştırın, dönem başını ve sonunu belirleyin ve haftalık saatleri puantajda ayrı ayrı izleyin.
Çalışma süresinden sayılan haller
Md. 66'ya göre bazı süreler fiilen iş yapılmasa da çalışma süresinden sayılır. İşyerinde en çok karşılaşılanlar şunlardır:
- İşverenin işçiyi işyeri dışında çalıştırmak üzere göndermesi halinde yolda geçen süreler,
- İşçinin işinde ve her an iş görmeye hazır halde bulunup iş beklediği süreler,
- İşçinin işveren tarafından başka bir yere gönderilmesi veya işverenle ilgili bir yerde meşgul edilmesiyle asıl işini yapmadan geçirdiği süreler,
- Emziren kadın işçilerin süt izni süreleri.
Buna karşılık işin niteliğinden doğmayıp sırf sosyal yardım amacıyla sağlanan servis aracında geçen süre çalışma süresinden sayılmaz.
Mola Hakları: Ara Dinlenme Nasıl Verilir?
Md. 68'e göre ara dinlenme günlük çalışma süresinin ortalama bir zamanında, işin gereğine göre verilir. Süreler en azdır ve kural olarak aralıksız kullandırılır; iklim, mevsim, gelenekler ve işin niteliği göz önünde tutularak sözleşmelerle bölünebilir. Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz.
| Günlük çalışma süresi | Asgari ara dinlenme |
|---|---|
| 4 saat veya daha az | 15 dakika |
| 4 saatten fazla – 7,5 saat (dahil) | 30 dakika |
| 7,5 saatten fazla | 1 saat |
Molanın verildiği sürede işçinin iş başında beklemesi isteniyorsa, bu süre gerçek bir dinlenme olmaktan çıkar ve md. 66 kapsamında çalışma süresinden sayılabilir. Vardiya türlerine göre örnekleri ara dinlenme süresi vardiya örnekleri yazımızda bulabilirsiniz.
Gece Çalışması
Md. 69'a göre çalışma hayatında gece, en geç 20.00'de başlayıp en erken 06.00'ya kadar süren ve her halde en fazla 11 saat olan dönemdir. Gece çalışmaları 7,5 saati geçemez. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmetleri ve belirli petrol faaliyetlerinde işçinin yazılı onayı alınarak 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.
Gece çalışmasında dikkat edilecek diğer noktalar:
- Md. 41'e göre gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz.
- Gece ve gündüz işletilen işlerde postalar haftalık veya iki haftalık nöbetleşmeyle sıraya konur.
- Postası değiştirilecek işçi kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.
Ayrıntılar için gece çalışması kuralları yazımıza bakabilirsiniz.
Hafta Tatili
Md. 46'ya göre işçiye, tatil gününden önce md. 63'e göre belirlenen iş günlerinde çalışmış olması koşuluyla, yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat dinlenme verilir. Çalışılmayan hafta tatili günü için o günün ücreti iş karşılığı olmaksızın tam olarak ödenir.
2025 yılında 7553 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle, turizm işletmesi belgeli konaklama tesislerinde hafta tatili, işçinin yazılı talebi veya onayıyla hak kazandığı günü izleyen dört gün içinde kullandırılabilir. Bu istisna yalnızca söz konusu tesisler içindir; diğer işyerlerinde yedi günlük dilim kuralı uygulanır. Ayrıntılar için hafta tatili kuralları yazımıza bakabilirsiniz.
Fazla Çalışma ve Telafi
Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır ve her saat için normal saat ücretinin %50 fazlası ödenir. Sözleşmeyle haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşıp 45 saate kadar olan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır ve %25 zamlı ödenir. İşçi isterse zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için 1 saat 15 dakika serbest zaman kullanabilir; bu süre altı ay içinde kullandırılır.
Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir ve toplamı yılda 270 saati geçemez. Hesaplama örnekleri için fazla mesai ücreti hesaplama 2026 yazımıza bakabilirsiniz.
Telafi çalışması ise farklıdır: Zorunlu nedenlerle işin durması, bayram öncesi veya sonrası işyerinin tatil edilmesi ya da işçiye talebiyle izin verilmesi gibi hallerde çalışılmayan süreler, md. 64'e göre dört ay içinde telafi ettirilebilir. Telafi çalışması fazla çalışma sayılmaz; ancak günlük en çok çalışma süresini aşmamak koşuluyla günde 3 saati geçemez ve tatil günlerinde yaptırılamaz.
Vardiya Örnekleri
Örnek 1: Haftada 5 gün, günde 9 saat çalışma
| Saat | Durum |
|---|---|
| 08.30 – 13.00 | Çalışma (4,5 saat) |
| 13.00 – 14.00 | Ara dinlenme (1 saat) |
| 14.00 – 18.30 | Çalışma (4,5 saat) |
Günlük çalışma 9 saat, haftalık 45 saattir. Ara dinlenme, 7,5 saati aşan çalışma için gereken 1 saati karşılar ve çalışma süresine dahil değildir.
Örnek 2: Üç vardiyalı üretim (her vardiya 8 saat)
| Vardiya | Saat | Çalışma | Ara dinlenme |
|---|---|---|---|
| Sabah | 07.00 – 15.00 | 7,5 saat | 30 dakika |
| Akşam | 15.00 – 23.00 | 7,5 saat | 30 dakika |
| Gece | 23.00 – 07.00 | 7,5 saat | 30 dakika |
Her vardiyada fiili çalışma 7,5 saat olduğundan 30 dakika ara dinlenme yeterlidir ve gece vardiyası 7,5 saat sınırını aşmaz. Haftada 6 gün çalışılırsa haftalık toplam 45 saat olur. Gece vardiyasında fazla çalışma yaptırılamayacağını ve vardiya değişiminde en az 11 saat dinlenme verilmesi gerektiğini unutmayın.
Örnek 3: Hatalı plan. Gece vardiyası 22.00 – 08.00 olarak planlanmış ve 1 saat mola verilmiş. Fiili çalışma 9 saattir ve büyük bölümü 20.00–06.00 gece dönemine denk gelir. Uygulamada çoğunluğu gece dönemine düşen vardiyalar gece çalışması olarak değerlendirildiğinden 7,5 saat sınırı aşılmış olur. Bu plan, istisna kapsamındaki sektörlerde yazılı onay yoksa kanuna aykırıdır.
İşveren İçin Kontrol Listesi
- [ ] Günlük başlama-bitiş ve mola saatleri işçilere duyuruldu mu? (md. 67)
- [ ] Haftalık süre ve denkleştirme dönemi yazılı olarak belirlendi mi?
- [ ] Ara dinlenmeler gerçekten işten uzak geçiriliyor mu?
- [ ] Gece vardiyaları 7,5 saat sınırına uygun mu?
- [ ] Her çalışana 7 günlük dilimde 24 saat kesintisiz dinlenme veriliyor mu?
- [ ] Fazla çalışma onayları alındı ve yıllık 270 saat takip ediliyor mu?
- [ ] Giriş-çıkış kayıtları puantaj ve bordroyla uyumlu mu? (Bkz. PDKS ile çalışma süresi takibi)
Sık Yapılan Hatalar
- Molayı çalışma süresinden saymak veya hiç vermemek: Mola verilmeyen süre, fazla çalışma hesabına girebilir.
- Masada yenen öğle yemeğini mola saymak: İşçi telefon veya müşteriye bakmakla yükümlüyse süre dinlenme değildir.
- Gece vardiyasında fazla mesai yaptırmak: Kanunen yasaktır.
- Haftalık tatili 7 günü aşan aralıklarla vermek: Turizm konaklama istisnası dışında kural ihlali oluşur.
- Fazla çalışma onayını almamak: Onay, md. 41'in açık şartıdır.
Sonuç
Çalışma süresi kuralları birbirine bağlıdır: Mola süresi günlük çalışmayı, günlük çalışma haftalık toplamı, haftalık toplam da fazla mesai hesabını belirler. Vardiya planlarını bu tablo üzerinden kontrol etmek, hem çalışan sağlığını korur hem de fazla mesai ve idari para cezası risklerini azaltır.
Çalışma düzeninizi ve vardiya planlarınızı mevzuata göre gözden geçirmek için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; sektörel yönetmelikler ve toplu iş sözleşmeleri farklı kurallar içerebilir. Somut durumunuz için uzman desteği alın.
