İş Kanunu 30. madde, elli veya daha fazla işçi çalıştıran işverenlere belirli oranda engelli işçi çalıştırma yükümlülüğü getirir. Özel sektörde oran yüzde üç engellidir; kamu işyerlerinde ise yüzde dört engelli ve yüzde iki eski hükümlü çalıştırılır. Madde ayrıca oranın nasıl hesaplanacağını, işçilerin nasıl temin edileceğini, işverene sağlanan prim desteğini ve malulen ayrılan işçinin işe dönüş hakkını düzenler.
Bu yazı maddeyi bir "kota hesap rehberi" olarak ele alıyor: hangi çalışanların sayıma girdiğini, kesirlerin nasıl yuvarlandığını ve birden fazla işyeri olan işverenlerin hesabı nasıl yapacağını örneklerle açıklıyoruz.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin, mevzuat.gov.tr'deki güncel 4857 sayılı İş Kanunu metninden alınmıştır; prim teşviki ve ceza kullanımına ilişkin uzun fıkralar kısaltılmıştır:
Engelli ve eski hükümlü çalıştırma zorunluluğu
Madde 30 – İşverenler, elli veya daha fazla işçi çalıştırdıkları özel sektör işyerlerinde yüzde üç engelli, kamu işyerlerinde ise yüzde dört engelli ve yüzde iki eski hükümlü işçiyi veya 21/6/1927 tarihli ve 1111 sayılı Askerlik Kanunu veya 16/6/1927 tarihli ve 1076 sayılı Yedek Subaylar ve Yedek Askeri Memurlar Kanunu kapsamına giren ve askerlik hizmetini yaparken 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun 21 inci maddesinde sayılan terör olaylarının sebep ve tesiri sonucu malul sayılmayacak şekilde yaralananları meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırmakla yükümlüdürler. Aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri bulunan işverenin bu kapsamda çalıştırmakla yükümlü olduğu işçi sayısı, toplam işçi sayısına göre hesaplanır.
Bu kapsamda çalıştırılacak işçi sayısının tespitinde belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmesine göre çalıştırılan işçiler esas alınır. Kısmi süreli iş sözleşmesine göre çalışanlar, çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür. Oranın hesaplanmasında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz, yarım ve daha fazla olanlar tama dönüştürülür. İşyerinin işçisi iken engelli hâle gelenlere öncelik tanınır.
İşverenler çalıştırmakla yükümlü oldukları işçileri Türkiye İş Kurumu aracılığı ile sağlarlar. (…)
Yer altı ve su altı işlerinde engelli işçi çalıştırılamaz ve yukarıdaki hükümler uyarınca işyerlerindeki işçi sayısının tespitinde yer altı ve su altı işlerinde çalışanlar hesaba katılmaz.
Bir işyerinden malulen ayrılmak zorunda kalıp da sonradan maluliyeti ortadan kalkan işçiler eski işyerlerinde tekrar işe alınmalarını istedikleri takdirde, işveren bunları eski işleri veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek, o andaki şartlarla işe almak zorundadır. Aranan şartlar bulunduğu halde işveren iş sözleşmesi yapma yükümlülüğünü yerine getirmezse, işe alınma isteğinde bulunan eski işçiye altı aylık ücret tutarında tazminat öder.
Özel sektör işverenlerince bu madde kapsamında çalıştırılan (…) engelli sigortalıların, (…) prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primine ait işveren hisselerinin tamamı, kontenjan fazlası engelli çalıştıran, yükümlü olmadıkları halde engelli çalıştıran işverenlerin bu şekilde çalıştırdıkları her bir engelli için prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primine ait işveren hisselerinin tamamı Hazinece karşılanır. (…)
(…) Eski hükümlü çalıştırılmasında, kanunlardaki kamu güvenliği ile ilgili hizmetlere ilişkin özel hükümler saklıdır.
Madde Ne Düzenliyor?
1. Kimler yükümlü, oran ne?
| İşveren türü | Eşik | Engelli | Eski hükümlü |
|---|---|---|---|
| Özel sektör | 50 ve üzeri işçi | Yüzde 3 | Yükümlülük yok |
| Kamu | 50 ve üzeri işçi | Yüzde 4 | Yüzde 2 |
Maddede sayılan, askerlik sırasında terör olayları nedeniyle malul sayılmayacak şekilde yaralananlar da bu kontenjan kapsamında çalıştırılabilir. Özel sektör için eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğü yürürlükteki metinde yer almaz; ancak eski hükümlü istihdamı gönüllü olarak sürdürülebilir. Ayrıntılar için eski hükümlü istihdamı rehberi yazımıza bakabilirsiniz.
2. Sayıma kimler girer?
- Belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışan tüm işçiler sayılır.
- Kısmi süreli çalışanlar, çalışma süreleri oranında tam süreliye dönüştürülür. Örneğin haftada 22,5 saat çalışan iki işçi, haftalık 45 saatlik tam süreye göre bir işçi sayılır.
- Yer altı ve su altı işlerinde çalışanlar sayıma girmez ve bu işlerde engelli işçi çalıştırılamaz.
3. İl bazında birleştirme
Aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri olan işverenin yükümlülüğü, o ildeki toplam işçi sayısına göre hesaplanır. Örneğin aynı ilde 30 ve 25 işçili iki şubesi olan işveren, tek tek bakıldığında eşiğin altında kalsa da toplam 55 işçi üzerinden yükümlü hale gelir. Farklı illerdeki işyerleri ise ayrı ayrı değerlendirilir.
4. Kesirlerin yuvarlanması
Yarıma kadar olan kesirler dikkate alınmaz; yarım ve üzeri tama tamamlanır.
| Toplam işçi | Yüzde 3 sonucu | Engelli kontenjanı |
|---|---|---|
| 50 | 1,5 | 2 |
| 66 | 1,98 | 2 |
| 83 | 2,49 | 2 |
| 84 | 2,52 | 3 |
| 117 | 3,51 | 4 |
5. Temin yolu ve öncelik
Kanun, işçilerin Türkiye İş Kurumu aracılığıyla sağlanacağını öngörür. Talep bildirimi ve başvuru süreçleri ilgili yönetmelikte ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. İşyerinde çalışırken engelli hale gelen işçilere öncelik tanınır.
6. Malulen ayrılan işçinin geri dönüşü
Malulen ayrılmak zorunda kalan, sonra maluliyeti ortadan kalkan işçi işe dönmek isterse işveren onu boş yer varsa derhal, yoksa ilk boşalacak işe öncelikli olarak almak zorundadır. Bu yükümlülüğe uyulmazsa işçiye altı aylık ücreti tutarında tazminat ödenir.
7. Prim desteği
Kontenjan kapsamında çalıştırılan engelli sigortalılar ile kontenjan fazlası veya yükümlü olmadığı halde çalıştırılan engelliler için, prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan işveren hissesi primlerinin tamamı Hazinece karşılanır. Destek için prim belgelerinin yasal süresinde verilmesi ve sigortalı hissesi ile Hazinece karşılanmayan işveren hissesinin ödenmiş olması şarttır. Uygulama ayrıntıları için engelli çalıştırma teşvikleri yazımıza bakabilirsiniz.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Eşik takibi | Aylık işçi sayısı 50'ye ulaştığında yükümlülük doğar | İl bazında toplam çalışan sayısını her ay izleyin |
| Kontenjan hesabı | Yüzde 3, yarım ve üzeri tama | Kısmi süreli çalışanları tam süreye çevirerek hesaplayın |
| Açık kontenjan | Türkiye İş Kurumu aracılığıyla temin | Talebi kayıt altına alın, başvuru ve görüşme kayıtlarını saklayın |
| Uygun iş | Meslek, beden ve ruhi duruma uygun işler | İş analizi yapın, gerekli işyeri düzenlemelerini planlayın |
| Prim desteği | İşveren hissesi Hazinece karşılanır | Prim belgesini zamanında verin, primleri süresinde ödeyin |
| Yaptırım | Md. 101'e göre idari para cezası | Kontenjan açığını ay ay kapatın |
Kontenjan açığı için Kanun'un 101. maddesi, çalıştırılmayan her engelli ve her ay için idari para cezası öngörür. Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir; güncel tutarlar için engelli çalıştırmama cezası yazımıza bakabilirsiniz. Tahsil edilen cezalar, maddenin yedinci fıkrası uyarınca engellilerin ve eski hükümlülerin istihdamına yönelik projelerde kullanılır.
Uygun iş ve uyum
Kanun yalnızca "sayı" değil "uygun iş" ister. Engelli çalışanın görev tanımı, erişilebilirlik, çalışma saatleri ve gerekli yardımcı teknolojiler işe alım öncesinde değerlendirilmelidir. Bu adımlar hem verimli bir istihdam ilişkisi kurar hem de eşit davranma ilkesine ilişkin uyuşmazlık riskini azaltır. Pratik adımlar için engelli çalışanlar için makul düzenleme yazımıza göz atabilirsiniz.
Yargı ve İdari Uygulamada Öne Çıkan İlkeler
- Yükümlülük her ay ayrı değerlendirilir. İdari uygulamada kontenjan açığı aylık olarak tespit edilir ve yaptırım da aylık bazda uygulanır.
- Kontenjan işçisinin de iş güvencesi vardır. Engelli işçinin sözleşmesinin feshinde genel fesih kuralları uygulanır; fesih sebebinin engellilikle bağlantılı olmaması ve eşit davranma ilkesine uyulması gerekir.
- Malulen ayrılan işçinin işe alınmaması, işçi talepte bulunduğu ve aranan şartlar mevcut olduğu halde, altı aylık ücret tutarında tazminat sonucunu doğurur.
- Kısmi süreli çalışanlar kontenjan hesabında süreleri oranında dikkate alınır; bu nedenle kısmi süreli çalışan bir engellinin de çalışma süresi oranında kontenjana sayılması gündeme gelir.
Sık Yapılan Hatalar
- Şube bazında hesap yapıp aynı ildeki işyerlerini toplamamak.
- Kısmi süreli çalışanları ya hiç saymamak ya da tam süreli gibi saymak.
- Yarım kesri aşağı yuvarlamak.
- Engelli çalışanın raporunu ve SGK bildiriminde engelli olarak kaydını kontrol etmemek; bu durum teşvikin kaybına yol açabilir.
- Kontenjan dolduğu için engelli çalışanı uygun olmayan bir işte çalıştırmak.
- Prim belgesini geç verip Hazine desteğini kaybetmek.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- Kota hesabı ve süreç rehberi: engelli çalıştırma zorunluluğu 2026
- Engelli çalışana ayrımcılık yasağı: İş Kanunu 5. madde, eşit davranma ilkesi
Kotayı Sürdürülebilir İstihdama Dönüştürün
Engelli istihdamı, doğru iş analizi ve uyum planıyla yapıldığında cezadan kaçınmanın ötesinde kalıcı bir kazanıma dönüşür. Uygun pozisyonların belirlenmesi ve aday bulma süreci için işe alım danışmanlığı hizmetimizden yararlanabilir, bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Açıklamalar yürürlükteki düzenlemeye göredir; oran, teşvik ve ceza ayrıntılarını resmî kaynaklardan kontrol etmenizi öneririz.
