Yurt dışı görevlendirme, Türkiye'deki işverenin kendi çalışanını belirli bir iş veya proje için geçici olarak başka bir ülkeye göndermesidir. Çalışan bu süre boyunca Türkiye'deki işverenin çalışanı olmaya devam eder; ancak ücret, çalışma süresi, sosyal güvenlik ve iş sağlığı ve güvenliği soruları iki ülkenin kurallarıyla birlikte cevaplanmak zorundadır. Bu rehber, birkaç günlük müşteri ziyaretinden aylarca süren saha projelerine kadar geçici görevlendirmelerde işverenin hazırlaması gereken "görevlendirme dosyasını" adım adım ele alır.
Yurt dışında uzun süreli istihdam, sözleşmesiz ülkelerde sigortalılık ve proje bazlı işe alım gibi konular için yurt dışında çalıştırılan Türk işçiler yazımıza, kavramsal çerçeve için expat nedir maddemize bakabilirsiniz.
Yurt Dışı Görevlendirme İçin Çalışanın Onayı Gerekir mi?
İş sözleşmesinde veya ekinde yurt dışı görevlendirmeye ilişkin açık bir hüküm yoksa, çalışanı başka bir ülkede çalışmaya göndermek çoğu durumda çalışma koşullarında esaslı değişiklik niteliğindedir. İş Kanunu md. 22'ye göre işveren bu değişikliği ancak çalışana yazılı olarak bildirerek yapabilir; çalışan altı iş günü içinde yazılı olarak kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz.
| Durum | Uygulama |
|---|---|
| Sözleşmede yurt dışı görevlendirme hükmü var, görev işin doğal parçası | Görevlendirme yazısı yeterli olabilir; hükmün makul ve öngörülebilir olması gerekir |
| Sözleşmede hüküm yok, kısa süreli iş seyahati | Uygulamada çoğunlukla sorun çıkmaz; yine de yazılı görevlendirme önerilir |
| Sözleşmede hüküm yok, uzun süreli veya yerleşik görev | Md. 22 kapsamında yazılı bildirim ve çalışanın yazılı kabulü alınmalı |
| Çalışan kabul etmiyor | İşveren ancak geçerli neden varsa ve bildirim süresine uyarak fesih yoluna gidebilir |
İşveren ne yapmalı? Sık seyahat gerektiren pozisyonlarda iş sözleşmesine görevlendirme hükmü koyun. Her somut görev için ise ülke, şehir, süre, görev tanımı ve ek ödemeleri içeren bir görevlendirme yazısı düzenleyip çalışana imzalatın.
Ücret, Döviz ve Ek Ödemeler
Görevlendirme süresince çalışanın ücreti kesilemez; görev, işverenin talimatıyla yapılan normal çalışmadır.
Ücretin para birimi
Md. 32'ye göre ücret kural olarak Türk parası ile ödenir. Ücret yabancı para olarak kararlaştırılmışsa, ödeme günündeki rayice göre Türk parası ile ödeme yapılabilir. Uzun görevlerde görev ülkesinde ödeme veya kur farkı mekanizması düşünülüyorsa bunu görevlendirme yazısına açıkça yazın.
Harcırah ve görev yolluğu
Konaklama, ulaşım ve iaşe giderlerini karşılamaya yönelik ödemeler (harcırah, görev yolluğu) ücretten ayrı tutulmalıdır. 5510 sayılı Kanun md. 80'e göre görev yollukları prime esas kazanca dahil edilmez. Ancak "yurt dışı primi", "zorluk zammı" gibi çalışmanın karşılığı olan ek ödemeler ücret niteliğindedir ve prime esas kazanca girer. Vergi tarafında harcırah istisnasının sınırları ayrıca belirlendiğinden ödeme kalemlerini kurgularken mali müşavirinizle çalışın.
| Ödeme | Niteliği | Dikkat |
|---|---|---|
| Aylık ücret | Ücret | Görev boyunca aynen devam eder |
| Yurt dışı primi / görev zammı | Ücret niteliğinde | Bordroya ve prime esas kazanca dahil |
| Konaklama, ulaşım, iaşe karşılığı harcırah | Masraf karşılığı | Belgelenmeli; vergi istisna sınırı kontrol edilmeli |
| Vize, aşı, sağlık sigortası giderleri | İşveren gideri | Çalışandan kesilmemeli |
Kıdem ve ihbar hesabına etkisi
Görevlendirme süresi kıdeme dahildir. Ücret niteliğindeki ek ödemelerin fesihte tazminat hesabına etkisi somut olaya göre değerlendirilir; masraf karşılığı harcırahın ücret sayılmaması için gerçekten harcamaya karşılık olduğunu gösteren kayıtlar tutun.
Çalışma Süresi, Fazla Çalışma ve Dinlenme
Türk hukukuna tabi iş sözleşmesiyle görevlendirilen çalışanın çalışma süresi İş Kanunu'na göre değerlendirilir: Haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir (md. 63), bunu aşan çalışma fazla çalışmadır ve her saati için ücret yüzde elli yükseltilerek ödenir (md. 41). Yedi günlük dönemde kesintisiz en az 24 saat hafta tatili verilir (md. 46).
Görevlendirmeye özgü iki nokta sıkça gözden kaçar:
- Yol süresi çalışma süresidir. Md. 66'ya göre işçinin işveren tarafından işyerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmesi hâlinde yolda geçen süreler çalışma süresinden sayılır. Hafta sonuna denk gelen uçuşlar ve aktarmalar, fazla çalışma veya hafta tatili hesabını etkileyebilir.
- Görev ülkesinin zorunlu kuralları. Taraflar Türk hukukunu seçmiş olsa bile, görev ülkesinin asgari ücret, çalışma süresi ve iş güvenliğine ilişkin zorunlu kuralları ayrıca uygulanabilir. Uzun görevlerde ülkeye özgü hukuki görüş alın.
İşveren ne yapmalı? Görev boyunca günlük çalışma saatlerini (yol dahil) kaydeden bir puantaj isteyin. Saha projelerinde yerel saat ve vardiya düzenini görevlendirme yazısına ekleyin.
Yıllık izin ve resmî tatiller
Görev süresi yıllık izin hesabında çalışılmış süredir. Görev ülkesindeki resmî tatiller Türk hukukundaki genel tatil hükümlerinin yerini kendiliğinden almaz; hangi günlerin tatil sayılacağını ve bu günlerde çalışılırsa nasıl ücretlendirileceğini önceden yazılı olarak belirleyin.
Sosyal Güvenlik: Sigortalılık Devam Eder
5510 sayılı Kanun md. 10'a göre sigortalı, işvereni tarafından geçici görevle yurt dışına gönderildiğinde, görev süresince sigortalı ve işverenin sosyal sigortaya ilişkin hak ve yükümlülükleri devam eder. Yani Türkiye'deki SGK bildirimi ve prim ödemesi kesintisiz sürer.
Görev ülkesine göre ayrıca şu ayrım yapılır:
| Görev ülkesi | Uygulama |
|---|---|
| Türkiye ile sosyal güvenlik sözleşmesi olan ülke | Sözleşmedeki geçici görevlendirme (detaşman) hükümlerine göre çalışan belirli süre Türkiye mevzuatına tabi kalabilir; SGK'dan ilgili formun alınması gerekir |
| Sözleşme olmayan ülke, geçici görev | Md. 10 uyarınca Türkiye'deki sigortalılık devam eder; görev ülkesinin kendi yükümlülükleri ayrıca araştırılmalıdır |
| Sözleşme olmayan ülkede iş üstlenen işverenin götürdüğü işçiler | Md. 5/g kapsamında kısa vadeli sigorta kolları ve genel sağlık sigortası uygulanır; uzun vadeli sigorta için isteğe bağlı sigorta seçeneği vardır |
Sözleşmelerdeki azami görevlendirme süreleri ve form türleri ülkeden ülkeye değişir. Görevden önce SGK'nın güncel ülke listesini ve ilgili sözleşmeyi kontrol edin; formu görev başlamadan alın. Uzaktan çalışma kaynaklı benzer riskler için workation ve yurt dışından uzaktan çalışma yazımıza bakabilirsiniz.
Sağlık güvencesi
Sözleşmeli ülkelerde sağlık yardımları sözleşme hükümlerine göre sağlanabilir; sözleşme olmayan ülkelerde ise yerel sağlık hizmetine erişim için özel seyahat veya sağlık sigortası pratikte vazgeçilmezdir. Bu sigortanın maliyeti işverene aittir.
İş Sağlığı ve Güvenliği
6331 sayılı Kanun, kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, tüm çalışanlar için uygulanır (md. 2). İşverenin çalışanı koruma yükümlülüğü, çalışan başka bir ülkeye gönderildiğinde ortadan kalkmaz; görev ülkesinin İSG kuralları da ayrıca uygulanır.
Görev öncesi değerlendirilmesi gereken başlıklar:
- Görev risk değerlendirmesi: Saha çalışması, yüksekte çalışma, iklim, bulaşıcı hastalık ve güvenlik riskleri.
- Eğitim ve bilgilendirme: Görev ülkesindeki acil durum numaraları, en yakın sağlık kuruluşu, saha kuralları.
- Kişisel koruyucu donanım: Görev ülkesine götürülecek veya orada temin edilecek ekipman listesi.
- Sağlık gözetimi: Gerekli aşılar ve görev öncesi sağlık kontrolü.
- İletişim planı: Kriz anında çalışana ulaşma ve geri getirme (tahliye) prosedürü.
İş kazası durumunda bildirim yükümlülüğü Türkiye'deki sigortalılık devam ettiği için Türkiye'de de doğar. Kazayı görev ülkesindeki yetkililere bildirmenin yanı sıra Türkiye'deki bildirim sürelerini kaçırmamak için yerel ekiple iletişim kanalını önceden kurun.
Adım Adım Süreç: Görevlendirme Dosyası
- Sözleşme kontrolü: İş sözleşmesinde görevlendirme hükmü var mı? Yoksa md. 22'ye göre yazılı onay alın.
- Görevlendirme yazısı: Ülke, şehir, başlangıç ve tahmini bitiş tarihi, görev tanımı, çalışma düzeni, ücret ve ek ödemeler.
- Ödeme kurgusu: Ücret, ücret niteliğindeki ek ödemeler ve belgelendirilecek harcırah kalemlerini ayırın.
- SGK kontrolü: Ülkeyle sosyal güvenlik sözleşmesi var mı? Gerekli formu görevden önce alın.
- Vize ve çalışma izni: Görev ülkesinin iş amaçlı vize ve çalışma izni şartlarını kontrol edin; iş amaçlı ziyaret ile fiilî çalışma arasındaki ayrıma dikkat edin.
- İSG paketi: Risk değerlendirmesi, eğitim, sağlık kontrolü, sigorta ve acil durum planı.
- Kayıt ve izleme: Görev boyunca puantaj, harcama belgeleri ve iletişim kayıtlarını toplayın.
- Dönüş: Görev sonu raporu, harcırah kapanışı ve çalışanın eski pozisyonuna dönüşünün yazılı teyidi.
Sık Yapılan Hatalar
- Onay almadan uzun süreli görev vermek: Esaslı değişiklik çalışanı bağlamaz ve uyuşmazlık doğurabilir.
- Tüm ek ödemeleri harcırah göstermek: Ücret niteliğindeki ödemeler prime esas kazançtan çıkarılırsa SGK ve vergi riski doğar.
- Yol süresini çalışma saatinden saymamak: Md. 66'ya göre yolda geçen süre çalışma süresidir.
- Sözleşmeli ülkede formu almadan göndermek: Çift prim ödemesi veya görev ülkesinde sigortasız sayılma riski oluşur.
- İSG'yi Türkiye'deki işyeriyle sınırlı görmek: İşverenin koruma yükümlülüğü görevde de devam eder.
- Görev bitişini belirsiz bırakmak: Sözleşmelerdeki süre sınırları aşılabilir, dönüş hakları tartışmalı hâle gelir.
Sonuç
Yurt dışı görevlendirme, iyi hazırlandığında hem çalışan için kariyer fırsatı hem de işveren için esnek bir kaynak kullanımıdır. Hazırlıksız bir görevlendirme ise ücret, SGK ve İSG tarafında birbirini tetikleyen riskler doğurur. Görevlendirme politikanızı, sözleşme hükümlerinizi ve ödeme kurgunuzu birlikte gözden geçirmek için İK Partner'ın iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetinden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; sosyal güvenlik sözleşmeleri ve görev ülkesi kuralları değişebileceğinden somut durumunuz için uzman desteği alın.
