Prime esas kazanç hesaplama, bir çalışana o ay yapılan tüm ödemeleri tek tek ele alıp hangilerinin SGK primine konu olacağını belirleme ve bulunan tutarı alt ve üst sınırlarla karşılaştırma işidir. Hesabın doğru sonuç vermesi için önce ödemenin niteliğini (ücret mi, ikramiye mi, ayni yardım mı, tazminat mı) tespit etmek, ardından kanundaki istisna listesine bakmak gerekir. Bu yazıda bordro ekibinin her ay uyguladığı bu karar sürecini adım adım, örneklerle anlatıyoruz.
Prime esas kazancın tanımı ve 2026 alt/üst sınırlarıyla yapılmış maliyet örnekleri için prime esas kazanç alt ve üst sınırı 2026 yazımıza bakabilirsiniz. Bu yazı ise "bu kalem prime girer mi?" sorusuna ve 2026'da değişen istisnalara odaklanır.
Prime Esas Kazanç Hesaplamanın Yasal Dayanağı
Hizmet akdiyle çalışanların (5510 sayılı Kanun md. 4/1-a) prime esas kazancı aynı Kanunun 80. maddesine göre belirlenir. Madde üç katmanlı bir mantık kurar:
- Dahil olanlar (md. 80/a): Hak edilen ücretler; prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkaktan o ay yapılan ödemeler; işverenin çalışan için ödediği özel sağlık sigortası primi ve bireysel emeklilik katkı payları; idari veya yargı kararıyla ödenen bu nitelikteki tutarlar.
- İstisnalar (md. 80/b): Kanunda tek tek sayılan dokuz kalem.
- Genel kural (md. 80/c): İstisna listesinde olmayan, "her ne adla yapılırsa yapılsın" tüm ödemeler ve ayni yardım yerine geçen nakit ödemeler prime tabidir. Başka kanunlardaki muafiyetler SGK priminde dikkate alınmaz.
Üçüncü katman, uygulamada en çok gözden kaçan kuraldır. Bir ödemenin gelir vergisinden istisna olması, SGK priminden de istisna olduğu anlamına gelmez. Bordro ekibi her yan hakkı iki ayrı soruyla test etmelidir: "Vergide durumu ne?" ve "SGK'da durumu ne?"
2026'da Değişen İstisna Listesi
5510 sayılı Kanunun 80. maddesinin (b) bendi, 7577 sayılı Kanunla yeniden düzenlendi ve yürürlükteki metin 17 Nisan 2026'dan itibaren uygulanıyor. Güncel listeye göre aşağıdaki kalemler prime esas kazanca tabi tutulmaz:
| No | İstisna kalemi | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| 1 | Ayni yardımlar | Ayni yardım yerine nakit ödenirse prime tabi olur |
| 2 | Ölüm, doğum, evlenme yardımları | Olaya bağlı, belgeyle desteklenen ödeme olmalı |
| 3 | Görev yollukları | Gerçek bir görevlendirme ve belgelenmiş masraf gerekir |
| 4 | Seyyar görev, kıdem, ihbar ve kasa tazminatı | Tazminatın niteliği önemlidir, adı değil |
| 5 | İş sonu tazminatı ve kıdem tazminatı mahiyetindeki toplu ödemeler | Sözleşmenin sona ermesine bağlı ödemeler |
| 6 | Keşif ücreti | İstisna kapsamı dardır |
| 7 | Çocuk ve aile zamları | Yalnızca Kurumca yıllar itibarıyla belirlenen tutara kadar |
| 8 | İşverenin ödediği özel sağlık sigortası ve BES katkı payı | Aylık toplamı asgari ücretin %30'unu geçmeyen kısım |
| 9 | Yemek bedeli (işyerinde yemek verilmiyorsa) | Çalışılan günler için günlük 300 TL'ye kadar olan kısım |
Yemek bedeline ilişkin 300 TL tutarı kanun metninde yer alır ve her yıl bir önceki yıl için belirlenen yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır. Yeni dönemin tutarını kullanmadan önce SGK duyurularını kontrol edin.
Yemek bedelinde hesap mantığı
İşyerinde ya da müştemilatında yemek veriliyorsa bu, ayni yardım olarak zaten istisnadır. Yemek verilmiyor ve çalışana nakit ya da yemek kartıyla ödeme yapılıyorsa istisna yalnızca fiilen çalışılan günler için ve günlük 300 TL'ye kadar uygulanır. Hafta tatili, yıllık izin veya raporlu günler için ödenen yemek bedeli istisnadan yararlanmaz.
Özel sağlık sigortası ve BES katkısında sınır
İşverenin çalışan adına ödediği özel sağlık sigortası primi ile bireysel emeklilik katkı payı birlikte değerlendirilir. İki kalemin aylık toplamı brüt asgari ücretin %30'unu aşmıyorsa tamamı istisnadır. 2026'da brüt asgari ücret 33.030 TL olduğundan bu sınır aylık 9.909 TL'dir (33.030 × 0,30). Aşan kısım prime esas kazanca eklenir.
Yıllık peşin ödenen bir sağlık poliçesinde dikkat: Kanun "aylık toplam" ifadesini kullanır. Yıllık primin tek ayda ödenmesi, o ayın sınırını aşarak istisnayı büyük ölçüde kaybettirebilir. Ödeme planını aylık taksitlere yaymak bu riski azaltır; uygulamayı mali müşavirinizle birlikte belirleyin.
Sık Karşılaşılan Ödemeler: Prime Girer mi?
Aşağıdaki tablo, bordroda en sık soru işareti doğuran kalemleri kanunun genel kuralı ışığında özetler. Kurum uygulaması zaman zaman genelgelerle netleştirildiğinden, sınırda kalan durumlarda güncel SGK genelgesini kontrol edin.
| Ödeme | SGK primi | Gerekçe |
|---|---|---|
| Fazla çalışma ücreti | Dahil | Ücrettir; hak edildiği aya mal edilir |
| Performans primi, satış primi | Dahil | Prim niteliğindeki istihkak |
| İkramiye, bayram harçlığı | Dahil | "Bu nitelikteki her çeşit istihkak" |
| Nakit yol yardımı | Dahil | İstisna listesinde yok |
| Personel servisi | Hariç | Ayni yardım niteliğinde |
| İşyerinde verilen yemek | Hariç | Ayni yardım |
| Yemek kartı / nakit yemek | Çalışılan gün başına 300 TL'ye kadar hariç | md. 80/b-9 |
| Kıdem ve ihbar tazminatı | Hariç | md. 80/b-4 |
| Kullanılmamış yıllık izin ücreti | Dahil | Ücret niteliğindedir |
| Doğum, evlenme, ölüm yardımı | Hariç | md. 80/b-2 |
| Kira yardımı, giyim yardımı (nakit) | Dahil | Ayni yardım yerine geçen nakit ödeme |
Bayram ödemelerinin brütleştirilmesi için bayram harçlığı ve bayram ikramiyesi, aile ve çocuk yardımlarının ayrıntısı için aile ve çocuk yardımı bordroya nasıl yansır yazılarımıza bakabilirsiniz.
Adım Adım Prime Esas Kazanç Hesaplama
1. Ödemeleri sınıflandırın
O ay yapılan her ödemeyi "ücret", "ücret dışı ödeme" (prim, ikramiye, yardım) ve "istisna" olarak etiketleyin. Bu ayrım, aşağıdaki tavan devri kuralı için zorunludur.
2. İstisna sınırlarını uygulayın
Yemek bedeli ve BES/ÖSS gibi tutar sınırlı istisnalarda yalnızca sınırı aşan kısmı matraha ekleyin.
3. Alt ve üst sınırla karşılaştırın
5510 sayılı Kanunun 82. maddesine göre günlük kazancın alt sınırı yaşa uygun asgari ücretin otuzda biri, üst sınırı ise alt sınırın 9 katıdır. 9 kat oranı 7566 sayılı Kanunla 1 Ocak 2026'dan itibaren uygulanıyor. 2026 için günlük alt sınır 1.101 TL, üst sınır 9.909 TL; tam ayda 33.030 TL ve 297.270 TL'dir. Güncel tüm değerler 2026 bordro parametreleri tablosunda yer alır.
Kazanç alt sınırın altında kalıyorsa prim alt sınırdan hesaplanır ve aradaki farka ait primlerin tamamını işveren öder (md. 82/3). Bu nedenle kısmi süreli çalışanlarda gün sayısının doğru hesaplanması doğrudan maliyet kalemidir.
4. Gün sayısını kontrol edin
Günlük kazanç, aylık prime esas kazancın ücret alınan gün sayısına bölünmesiyle bulunur. Yazılı kısmi süreli sözleşmeyle saatlik çalışan sigortalıda gün sayısı, ay içindeki toplam çalışma saatinin günlük çalışma saatine (haftalık 45 saat esasına göre 7,5 saat) bölünmesiyle bulunur ve gün kesirleri tam gün sayılır (md. 80/h). Örneğin ayda 92 saat çalışan kişi için 92 / 7,5 = 12,27 olduğundan 13 gün bildirilir.
Temsilî Hesap Örneği
Temsilî bir örnek: Brüt 60.000 TL ücretli, ayda 22 gün çalışan bir uzman. İşyerinde yemek verilmiyor; çalışana günlük 400 TL yemek kartı yükleniyor. Ayrıca aylık 2.000 TL nakit yol yardımı ödeniyor ve işveren aylık 3.000 TL özel sağlık sigortası primi ödüyor. Tutarlar örnek amaçlıdır.
| Kalem | Ödenen | Prime tabi kısım | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Brüt ücret | 60.000 TL | 60.000 TL | Ücret |
| Yemek kartı (22 × 400) | 8.800 TL | 2.200 TL | İstisna 22 × 300 = 6.600 TL |
| Nakit yol yardımı | 2.000 TL | 2.000 TL | İstisna değil |
| Özel sağlık sigortası | 3.000 TL | 0 TL | 9.909 TL sınırının altında |
| Prime esas kazanç | 64.200 TL | Alt ve üst sınır arasında |
Kontrol: 60.000 + 2.200 + 2.000 = 64.200 TL. Tutar 33.030 TL ile 297.270 TL arasında kaldığı için sınır düzeltmesi gerekmez.
Tavanı Aşan İkramiyenin Sonraki Aylara Devri
Kanun ücret ile ücret dışı ödemeleri farklı ele alır (md. 80/d). Ücretler hak edildikleri aya mal edilir; tavanı aşan ücret kısmı hiçbir zaman sonraki aya taşınmaz. Prim, ikramiye gibi ücret dışı ödemeler ise önce ödendiği ayın kazancına eklenir; o ayda üst sınır nedeniyle prime tabi tutulamayan kısım, izleyen aydan başlayarak en fazla iki ay boyunca, üst sınırın altında kalan ayların kazancına ilave edilir.
Temsilî bir örnek: Aylık brüt 280.000 TL ücretli bir yöneticiye mart ayında 60.000 TL ikramiye ödeniyor (2026 üst sınırı 297.270 TL).
| Ay | Ücret | Devreden / eklenen | Prime esas kazanç | Kalan devir |
|---|---|---|---|---|
| Mart | 280.000 | +60.000 ikramiye | 297.270 (tavan) | 42.730 |
| Nisan | 280.000 | +17.270 | 297.270 | 25.460 |
| Mayıs | 280.000 | +17.270 | 297.270 | 8.190 |
| Haziran | 280.000 | Devir süresi doldu | 280.000 | — |
Kontrol: 340.000 − 297.270 = 42.730; 42.730 − 17.270 = 25.460; 25.460 − 17.270 = 8.190. İki aylık süre sonunda kalan 8.190 TL prime tabi tutulmaz. Bordro programınızın bu devri otomatik yapıp yapmadığını mutlaka test edin; yapmıyorsa eksik bildirim oluşur.
Sözleşme bittikten sonra yapılan ödemeler
Toplu iş sözleşmesi farkları ya da idari veya yargı kararıyla sonradan ödenen ücret dışı tutarlar, hizmet akdi sona ermiş veya askıdayken ödenirse, prime esas kazancın tabi olduğu son ayın kazancına eklenir. Primler, kararın kesinleşmesini izleyen ayın sonuna kadar ödenirse gecikme cezası ve gecikme zammı alınmaz (md. 80/d).
İşveren İçin Kontrol Listesi
- [ ] Her yan hak için "vergi" ve "SGK" durumunu ayrı ayrı gösteren bir ücret kalemleri listesi tutun.
- [ ] Yemek kartı istisnasını puantajdaki fiilî çalışma günlerine bağlayın.
- [ ] Özel sağlık sigortası ve BES katkılarını aylık toplam üzerinden %30 sınırıyla karşılaştırın.
- [ ] Nakit verilen kira, giyim, yakacak yardımlarını prime tabi kalem olarak tanımlayın.
- [ ] İkramiye aylarında tavan devrinin iki ay boyunca doğru işlendiğini kontrol edin.
- [ ] Kısmi süreli çalışanların yazılı sözleşmesini ve saat kayıtlarını saklayın.
- [ ] Yıl başında ve yasa değişikliklerinde parametreleri bordro programında güncelleyin.
Sık Yapılan Hatalar
- Vergi istisnasını SGK istisnası sanmak: Yol yardımı bunun en yaygın örneğidir.
- Yemek istisnasını izin ve rapor günlerine uygulamak: İstisna yalnızca çalışılan günler içindir.
- Ayni yardımı nakde çevirip istisnayı sürdürmek: Ayni yardım yerine geçen nakit ödeme prime tabidir.
- Tavanı aşan ücreti sonraki aya taşımak: Devir yalnızca ücret dışı ödemeler için geçerlidir.
- İkramiyeyi tamamen tavan altında saymak: Ödeme ayında tavanın aşılıp aşılmadığına bakılmadan yapılan bildirim eksik ya da fazla prim doğurur.
- Eski yıl tutarlarıyla devam etmek: 2026'daki 9 kat kuralı ve 17 Nisan 2026'daki istisna değişikliği bordro programında güncellenmemiş olabilir.
Bu hataların bir kısmı fark edildiğinde geriye dönük düzeltme gerektirir. Ek ve iptal bildirge süreci için prime esas kazanç bildirim hatası düzeltme rehberimize bakabilirsiniz.
Ücret Yapınızı Mevzuata Göre Gözden Geçirin
Prime esas kazanç hesabı, ücret paketinin tasarımıyla başlar. Yan hakları hangi biçimde (ayni, nakit, kart, sigorta) verdiğiniz, hem çalışanın netini hem de işveren maliyetini belirler. Ücret kalemlerinizi 2026 düzenlemelerine göre gözden geçirmek isterseniz iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki veya mali danışmanlık niteliği taşımaz. Tutarlar ve istisnalar yürürlükteki düzenlemeye göre verilmiştir; somut durumunuz için mali müşavirinizden veya uzman desteği alın ve güncel SGK duyurularını kontrol edin.
