Kişisel Koruyucu Donanım (İngilizce: Personal Protective Equipment, kısaca PPE; Türkçe kısaltması KKD), çalışanı işyerinde sağlığını ve güvenliğini etkileyen bir veya birden fazla riske karşı korumak amacıyla giyilen, takılan veya taşınan her türlü alet, araç, gereç ve cihaz demektir. Baret, iş ayakkabısı, koruyucu gözlük, eldiven, kulaklık ve solunum maskesi tipik örneklerdir.
KKD, iş güvenliğinin en görünür parçasıdır; ancak mevzuatın önleme sıralamasında en son başvurulan önlemdir. Doğru seçilmeyen, kullanılmayan veya bakımı yapılmayan bir donanım, çalışana sahte bir güven duygusu verir. Bu nedenle kavram, satın alma ve zimmet süreçlerini yöneten İK ve idari işler ekiplerini, İSG profesyonellerini ve sahadaki ekip liderlerini yakından ilgilendirir.
Kişisel Koruyucu Donanım Nedir? Kapsamı
KKD'nin işyerlerinde kullanımı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na dayanan Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmiştir. Piyasaya arz edilen donanımların taşıması gereken nitelikler ise ürün güvenliği mevzuatı kapsamında ayrıca belirlenmiştir.
Korunan vücut bölgesine göre başlıca KKD türleri şunlardır:
| Koruma alanı | Örnek donanım |
|---|---|
| Baş | Baret, darbe başlığı |
| Göz ve yüz | Koruyucu gözlük, yüz siperi, kaynakçı maskesi |
| Kulak | Kulak tıkacı, kulaklık |
| Solunum | Toz maskesi, filtreli maske, temiz hava beslemeli cihaz |
| El ve kol | Kesilmeye, kimyasala veya ısıya dayanıklı eldiven |
| Ayak | Çelik burunlu iş ayakkabısı, kaymaz bot |
| Vücut | Reflektörlü yelek, kimyasal tulum, yüksek görünürlüklü giysi |
| Düşmeye karşı | Paraşüt tipi emniyet kemeri, yaşam hattı bağlantıları |
"Son Çare" İlkesi
6331 sayılı Kanun'un önleme ilkelerine göre risklerle öncelikle kaynağında mücadele edilir ve toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik verilir. Bu nedenle KKD, ancak riskin teknik önlemlerle, toplu korunma araçlarıyla veya iş organizasyonuyla yeterince önlenemediği ya da sınırlandırılamadığı durumlarda kullanılır.
Bu ilkeyi bir örnekle açıklamak gerekirse: Gürültülü bir makine için ilk adım daha sessiz bir makine seçmek veya makineyi yalıtmaktır; ikinci adım çalışanın gürültüye maruz kalma süresini azaltmaktır. Kulaklık ise bu önlemlerin ardından kalan riske karşı kullanılır. İş sağlığı ve güvenliği sisteminin bütününde KKD, bu sıralamanın son halkasıdır.
İşverenin Yükümlülükleri
KKD konusunda işverenin başlıca yükümlülükleri şöyle özetlenebilir:
- Hangi işte hangi KKD'nin gerektiğini risk değerlendirmesi sonucuna göre belirlemek.
- Mevzuata uygun, gerekli işaretlere ve belgelere sahip donanımları seçmek.
- Donanımları çalışanlara ücretsiz olarak sağlamak.
- Donanımın kişiye uygun olmasını (beden, ergonomi, sağlık durumu) gözetmek.
- Kullanım, bakım ve saklama konusunda çalışanları eğitmek ve bilgilendirmek.
- Donanımın düzgün çalışmasını, hijyenini ve gerektiğinde yenilenmesini sağlamak.
- Kullanımı denetlemek ve kurallara uyulmasını sağlamak.
KKD'nin maliyeti çalışana yansıtılamaz. Ücretsiz sağlama yükümlülüğü, donanımın yıpranması veya kaybolması hâlinde yenilenmesini de kapsar. Çalışanların ise kendilerine verilen donanımı eğitim ve talimatlara uygun şekilde kullanma, korumaya özen gösterme yükümlülüğü bulunur.
Uygulamada en sık karşılaşılan sorun, donanımın verilmiş olmasına rağmen kullanılmamasıdır. Bunun arkasında çoğu zaman rahatsızlık veren, beden ölçüsüne uymayan, sıcakta terleten veya işi yavaşlatan donanımlar yatar. Bu nedenle KKD seçiminde yalnızca koruma düzeyi değil, konfor ve kullanılabilirlik de değerlendirilmelidir. Çalışanların geri bildirimini almak, deneme amaçlı küçük gruplarla başlamak ve yöneticilerin sahada örnek olması, kullanım oranını artıran en etkili yöntemler arasındadır.
Seçim ve Zimmet
Doğru KKD seçimi, riskin türüne ve düzeyine bağlıdır. Örneğin her eldiven kimyasala, her maske her toza karşı koruma sağlamaz. Seçimde iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin görüşü alınmalı, mümkünse çalışanların denemesi sağlanmalıdır. Donanım teslim edilirken zimmet tutanağı düzenlenmesi, hem takibi kolaylaştırır hem de işverenin yükümlülüğünü yerine getirdiğini belgeler. Seçim kriterleri ve zimmet süreci için KKD seçimi ve zimmet süreci rehberimize göz atabilirsiniz.
Örnek Senaryo
Aşağıdaki durum örnek amaçlı kurgulanmıştır. Bir mermer işleme atölyesinde çalışanlara standart toz maskeleri dağıtılmaktadır. İş güvenliği uzmanı, kesim sırasında oluşan ince tozun bu maskelerle yeterince filtrelenmediğini tespit eder. Öncelikle kesim makinelerine sulu kesim sistemi ve lokal emiş eklenir; kalan risk için daha yüksek koruma sınıfındaki filtreli maskeler seçilir. Çalışanlara maske uyum testi ve kullanım eğitimi verilir, yeni donanımlar zimmet tutanağıyla teslim edilir.
İK Uygulamasında İpuçları
- KKD matrisini görev bazında hazırlayın; hangi pozisyonun hangi donanımı kullanacağı net olsun.
- Yeni çalışanların ilk gününde KKD teslimini ve eğitimini tamamlayın.
- Donanımların kullanım ömrünü ve yenilenme tarihlerini takip edin.
- KKD kullanmama durumunu önce eğitim ve uyarıyla ele alın; tekrarında disiplin yönetmeliğini uygulayın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; işyerinize özgü KKD seçimi için İSG profesyonellerinizden destek alın. İK Partner, iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmeti kapsamında KKD zimmet süreçlerinizin ve disiplin düzenlemelerinizin mevzuata uygunluğunu değerlendirmenize yardımcı olur. İlk görüşme ücretsizdir.
İK sözlüğündeki diğer terimler için İK Sözlüğü sayfamıza göz atabilirsiniz.
