Temizlik maddeleri, boyalar, tiner ve solventler, yapıştırıcılar, asitler, yağlar... Kimyasallar yalnızca kimya fabrikalarında değil; matbaalarda, oto servislerinde, otellerde, hastanelerde, kuaförlerde ve hatta ofislerde bile günlük işin parçasıdır. Kimyasal maddelerle çalışma, etkileri çoğu zaman hemen fark edilmeyen ama uzun vadede ciddi sağlık sorunlarına yol açabilen riskler barındırır.
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, işverene işyerinde tehlikeli kimyasal bulunup bulunmadığını belirleme, bu kimyasalların risklerini değerlendirme ve maruziyeti önleyecek veya en aza indirecek önlemleri alma yükümlülüğü getirir. Kanserojen ve mutajen maddeler, tozlar ve asbest gibi konular ise ayrı yönetmeliklerle düzenlenmiştir. Mesleki maruziyet sınır değerleri bu düzenlemelerde yer alır ve güncellenebilir; bu nedenle rakamlar için yönetmeliklerin güncel ekini esas alın.
Bu yazıda kimyasal risk yönetimini envanterden acil müdahaleye kadar uygulanabilir adımlara bölüyoruz.
Kimyasal maddelerle çalışmada ilk adım: envanter
Neyi yönettiğinizi bilmeden riski yönetemezsiniz. İşyerinde kullanılan, depolanan ve süreç sırasında ortaya çıkan tüm kimyasalları listeleyin. Envanterde şu bilgiler bulunmalıdır:
- Ürünün ticari adı ve tedarikçisi
- Tehlike sınıfı ve etiket üzerindeki tehlike piktogramları
- Kullanıldığı bölüm ve süreç
- Ortalama tüketim ve depolanan miktar
- Güvenlik bilgi formunun mevcut olup olmadığı ve tarihi
- Maruz kalan çalışanlar
Unutulan bir nokta: Kaynak dumanı, ahşap tozu veya bazı reaksiyon ürünleri gibi süreç sırasında oluşan maddeler satın alınmasa da kimyasal risk kapsamındadır.
Adım 2: Güvenlik bilgi formunu etkin kullanın
Güvenlik bilgi formu (GBF), bir kimyasalın tehlikeleri, güvenli kullanımı, depolanması, kişisel koruyucu donanım ihtiyacı ve kaza anında yapılacaklar hakkında temel bilgi kaynağıdır. Tedarikçiden, ilgili mevzuata uygun olarak yetkin kişilerce hazırlanmış Türkçe GBF talep edin.
GBF'yi dosyada saklamak yeterli değildir. Pratik kullanım için:
- Her kimyasal için GBF'nin ilgili bölümlerinden kısa bir kullanım talimatı hazırlayın.
- Talimatı kimyasalın kullanıldığı noktada görünür şekilde bulundurun.
- Çalışanlara GBF'nin hangi bölümünde ne bilgi olduğunu anlatın; özellikle ilk yardım, yangınla mücadele ve kaza sonucu yayılma bölümleri kritik önemdedir.
- Tedarikçi GBF'yi güncellediğinde eski versiyonu kaldırın.
Adım 3: Etiketleme ve depolama
Etiketsiz bir şişedeki sıvı, işyerindeki en tehlikeli şeylerden biridir. Kimyasalları başka kaplara aktarırken yeni kabın da uygun şekilde etiketlenmesi gerekir. İçecek şişelerine kimyasal aktarılması kesinlikle yasaklanmalıdır.
Depolamada temel ilkeler:
| İlke | Uygulama |
|---|---|
| Uyumsuz maddeleri ayırın | Asitler ile bazlar, oksitleyiciler ile yanıcılar ayrı tutulmalı |
| Havalandırma | Depo alanı uygun şekilde havalandırılmalı |
| Taşma ve sızıntı kontrolü | Sıvı kimyasallar için toplama havuzu veya tava kullanılmalı |
| Miktar sınırı | Kullanım alanında yalnızca günlük ihtiyaç kadar kimyasal bulundurulmalı |
| Yangın güvenliği | Yanıcı maddeler ateş kaynaklarından uzakta, uygun dolaplarda tutulmalı |
| Erişim kontrolü | Depoya yalnızca yetkili ve eğitimli kişiler girmeli |
Adım 4: Maruziyeti kontrol edin
Kimyasallar vücuda solunum, cilt teması ve yutma yoluyla girer. Önlemler kontrol hiyerarşisine göre seçilmelidir:
- Ortadan kaldırma veya ikame: Daha az tehlikeli bir ürün veya yöntem kullanılabilir mi? Örneğin solvent bazlı yerine su bazlı boya.
- Kapalı sistem: Kimyasalın çalışanla temasını fiziksel olarak engellemek
- Lokal havalandırma: Kaynağında emiş, genel havalandırmadan daha etkilidir
- İdari önlemler: Maruz kalan kişi sayısını ve süresini azaltmak, yeme-içmenin çalışma alanında yasaklanması, hijyen kuralları
- Kişisel koruyucu donanım: Kimyasala uygun eldiven, gözlük, yüz siperi ve solunum koruyucu
Maruziyetin sınır değerleri aşıp aşmadığını anlamak için gerektiğinde yetkili laboratuvarlarca ortam ölçümü yaptırılmalıdır. Ölçüm sonuçları risk değerlendirmesine ve sağlık gözetimine girdi sağlar.
KKD seçiminde kimyasalın türü belirleyicidir; her eldiven her kimyasala dayanıklı değildir. Ayrıntılar için kişisel koruyucu donanım seçimi ve zimmet yazımıza göz atabilirsiniz.
Adım 5: Dökülme ve acil durumlara hazırlık
Kimyasal dökülme veya sızıntı, acil durum planında ayrı bir senaryo olarak ele alınmalıdır. Hazırlık için:
- Kimyasal kullanılan alanlara uygun dökülme müdahale kitleri yerleştirin.
- Göz duşu ve acil duş gerekip gerekmediğini risk değerlendirmesiyle belirleyin; varsa düzenli test edin.
- Dökülme durumunda kimin, hangi KKD ile, nasıl müdahale edeceğini yazılı hale getirin.
- Kontamine malzemenin atık olarak nasıl yönetileceğini belirleyin.
- İlk yardım ekibinin kimyasal maruziyete müdahale konusunda bilgilendirilmesini sağlayın.
Çalışan eğitimi: etiketi okuyabilen ekip
Kimyasal risk yönetiminin sahadaki karşılığı, çalışanın elindeki ürünün tehlikesini tanıyabilmesidir. Eğitim programında şu başlıklara yer verin: tehlike piktogramlarının anlamı, GBF'nin nasıl okunacağı, kullanılan kimyasala özgü KKD, karıştırılmaması gereken ürünler, hijyen kuralları ve dökülme ya da temas anında ilk yapılacaklar. Eğitimi genel bir sunumla sınırlı tutmak yerine, çalışanın her gün kullandığı ürünler üzerinden uygulamalı olarak yapın. Yeni bir kimyasal sürece alındığında ilgili çalışanlara kısa bir bilgilendirme yapılmasını satın alma prosedürüne bağlayın.
Sağlık gözetimi ve özel gruplar
Kimyasal maruziyeti olan çalışanların sağlık gözetimi, işyeri hekiminin maruziyet türüne göre belirleyeceği tetkikleri içerebilir. Gebe ve emziren çalışanlar ile 18 yaşından küçük çalışanların belirli kimyasallarla çalıştırılmasına ilişkin özel kısıtlamalar bulunur; bu grupların görevlendirilmesinde ilgili yönetmelikleri esas alın. Sağlık gözetiminin işleyişi için işe giriş ve periyodik sağlık muayeneleri yazımıza bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- GBF'si olmayan ürün satın almak veya eski GBF'lerle çalışmak
- Etiketsiz ara kaplar kullanmak
- Uyumsuz kimyasalları aynı rafta depolamak
- Tüm kimyasallar için aynı tip eldiven dağıtmak
- Temizlik personelinin kullandığı kimyasalları risk değerlendirmesine dahil etmemek
Kimyasal risk yönetiminizi güçlendirin
Kimyasal risk yönetimi; satın alma, depo, üretim, İSG ve İK birimlerinin birlikte çalışmasını gerektirir. İK Partner, eğitim planlaması, görevlendirme kısıtlarının takibi ve İSG dokümantasyonunun düzenlenmesinde işverenlere destek veriyor. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşabilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için İSG profesyonellerine ve hukuk danışmanınıza başvurmanızı öneririz.
