İş Sağlığı ve Güvenliği (İngilizce: Occupational Health and Safety, kısaca OHS; Türkçe kısaltması İSG), işin yürütülmesi sırasında çalışanların sağlığına ve güvenliğine zarar verebilecek tehlikelerin belirlenmesi, risklerin önlenmesi veya en aza indirilmesi için yürütülen sistemli çalışmaların bütünü demektir. Türkiye'de temel dayanağı 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'dur.
İSG yalnızca kazaları önlemekle sınırlı değildir; meslek hastalıklarını, psikososyal riskleri ve çalışma koşullarının uzun vadeli sağlık etkilerini de kapsar. İyi kurulmuş bir İSG sistemi hem insan hayatını korur hem de işvereni tazminat, ceza ve itibar kaybı gibi ağır risklerden uzak tutar. Bu nedenle kavram işverenleri, yöneticileri, İK uzmanlarını ve tüm çalışanları ilgilendirir.
İş Sağlığı ve Güvenliği Nedir? Kapsamı
6331 sayılı Kanun, kamu ve özel sektördeki tüm işlere ve işyerlerine, bu işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine, çırak ve stajyerler de dahil olmak üzere tüm çalışanlarına, faaliyet konularına bakılmaksızın uygulanır. Kanunun kapsamı dışında kalan sınırlı istisnalar (örneğin bazı ev hizmetleri ve kendi nam ve hesabına çalışanlar) kanunda ayrıca sayılmıştır. Kapsamın ayrıntıları için 6331 sayılı İSG Kanunu kapsamı rehberimize göz atabilirsiniz.
İSG genel olarak iki boyutta ele alınır:
- İş sağlığı: Çalışanların fiziksel, ruhsal ve sosyal iyilik hâlinin korunması; sağlık gözetimi, meslek hastalıklarının önlenmesi, ergonomi ve psikososyal riskler.
- İş güvenliği: Makine, ekipman, elektrik, yangın, yüksekte çalışma ve kimyasal maddeler gibi kaynaklardan doğan tehlikelerin teknik ve organizasyonel önlemlerle kontrol altına alınması.
Temel İlkeler
6331 sayılı Kanun, işverenin İSG yükümlülüklerini belirlerken bir dizi önleme ilkesini esas alır. Bu ilkeler, önlemlerin hangi sırayla düşünülmesi gerektiğini de gösterir:
- Risklerden kaçınmak.
- Kaçınılması mümkün olmayan riskleri analiz etmek.
- Risklerle kaynağında mücadele etmek.
- İşin kişilere uygun hâle getirilmesi için işyeri tasarımına ve çalışma şekline önem vermek.
- Teknik gelişmelere uyum sağlamak.
- Tehlikeli olanı, tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek.
- Tutarlı ve genel bir önleme politikası geliştirmek.
- Toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermek.
- Çalışanlara uygun talimatlar vermek.
Bu sıralama, kişisel koruyucu donanımın neden son çare olarak görüldüğünü de açıklar: önce tehlike kaynağında ortadan kaldırılmaya çalışılır, ancak bu mümkün olmadığında kişisel korunmaya başvurulur.
İSG'nin Aktörleri
| Aktör | Temel rolü |
|---|---|
| İşveren | İSG'yi sağlamakla yükümlü asıl sorumlu |
| İş güvenliği uzmanı | Teknik risk yönetimi ve rehberlik |
| İşyeri hekimi | Sağlık gözetimi ve meslek hastalıklarının önlenmesi |
| Diğer sağlık personeli | İşyeri hekimine destek |
| Çalışan temsilcisi | Çalışanların görüşlerini aktarma, öneri getirme |
| Destek elemanları | Acil durum, ilk yardım ve tahliye görevleri |
| Çalışanlar | Talimatlara uyma, tehlikeleri bildirme |
İşverenin, İSG hizmetini dışarıdan alması (örneğin bir OSGB ile çalışması) sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Çalışanların da İSG konusundaki yükümlülükleri, işverenin sorumluluğunu etkilemez. İşverenin temel yükümlülüklerinin tam listesi için iş sağlığı ve güvenliğinde işverenin temel yükümlülükleri yazımızı inceleyebilirsiniz.
Temel İSG Süreçleri
Bir işyerinde İSG sistemi genellikle şu süreçlerden oluşur: risk değerlendirmesi, acil durum planı, çalışanların eğitimi ve bilgilendirilmesi, sağlık gözetimi, iş ekipmanlarının periyodik kontrolleri, kişisel koruyucu donanım yönetimi, iş kazası ve meslek hastalığı bildirimi ile kayıtların tutulması. Risk değerlendirmesinin yenilenme süresi, işyerinin tehlike sınıfına göre çok tehlikeli işyerlerinde 2 yıl, tehlikeli işyerlerinde 4 yıl, az tehlikeli işyerlerinde 6 yıldır.
Bu süreçlerin her biri ayrı bir belge üretir ve bu belgeler birlikte işverenin özen yükümlülüğünü yerine getirdiğinin kanıtını oluşturur. Ancak İSG'nin başarısı belge sayısıyla değil, sahadaki davranışla ölçülür. Yöneticilerin kurallara kendilerinin de uyması, çalışanların tehlikeleri çekinmeden bildirebilmesi ve bildirilen sorunların gerçekten çözülmesi, güçlü bir güvenlik kültürünün temel göstergeleridir. Bu nedenle pek çok kurum, İSG performansını yalnızca kaza sayılarıyla değil, ramak kala bildirimleri ve tamamlanan önlemler gibi öncü göstergelerle de izler.
Örnek Senaryo
Aşağıdaki durum örnek amaçlı kurgulanmıştır. Yeni kurulan bir yazılım şirketi, ofis ortamında İSG'nin gerekli olmadığını düşünür. Bir danışmanlık görüşmesinde, şirketin de 6331 sayılı Kanun kapsamında olduğu, risk değerlendirmesi yapması, acil durum planı hazırlaması, çalışanlarına eğitim vermesi ve İSG profesyoneli görevlendirmesi gerektiği anlatılır. Şirket bir OSGB ile anlaşarak bu adımları tamamlar; ergonomi ve ekranlı araçlarla çalışma riskleri özellikle ele alınır.
İK Uygulamasında İpuçları
- İSG'yi yalnızca bir yasal yükümlülük olarak değil, işe alım ve elde tutma açısından bir değer olarak konumlandırın.
- Yeni çalışanların oryantasyon programına İSG eğitimini ve acil durum bilgilendirmesini dahil edin.
- İSG belgelerini (eğitim kayıtları, görevlendirmeler, risk değerlendirmesi) tek bir düzenli arşivde toplayın.
- Disiplin yönetmeliğinizde İSG kurallarına aykırılığın sonuçlarını açıkça tanımlayın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; işyerinize özgü yükümlülükler için uzman görüşü alınmalıdır. İK Partner, iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmeti kapsamında İSG yükümlülüklerinizin bütüncül bir kontrolünü yapmanıza destek olur. Ücretsiz ilk görüşmede mevcut durumunuzu değerlendirebiliriz.
İK sözlüğündeki diğer terimler için İK Sözlüğü sayfamıza göz atabilirsiniz.
