Bir inşaat şantiyesinde iskele üzerinde çalışma, bir kimya tesisinde tehlikeli madde ile temas ya da bir maden ocağında yer altı çalışması… Bazı işler, doğası gereği yüksek risk taşır ve mevzuat bu işlerde kimlerin çalışabileceğini sınırlar. Ağır ve tehlikeli işler konusundaki çalıştırma yasakları, özellikle 18 yaşından küçük çalışanlar, kadınlar, gebe ve emziren çalışanlar için koruyucu bir çerçeve çizer.
Bu yasaklara uyulmaması, yalnızca idari para cezasıyla sınırlı kalmaz; yasak bir işte çalıştırılan kişinin iş kazası geçirmesi halinde işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu çok ağırlaşır. Bu yazıda ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırma yasaklarının kimleri kapsadığını, hangi işlerin özellikle sınırlandırıldığını ve işverenin uyum için izleyebileceği adımları ele alıyoruz. Genel iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri bu yazının kapsamı dışındadır.
Ağır ve tehlikeli işler kavramı
İş mevzuatında "ağır ve tehlikeli işler", çalışanın sağlığı ve güvenliği açısından yüksek risk taşıyan işleri ifade eder. Bu işlerin hangileri olduğu, kimlerin hangi koşullarla çalışabileceği ilgili yönetmeliklerde listeler halinde belirlenmiştir. Ayrıca 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında işyerleri az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli olarak sınıflandırılır; bu sınıflandırma risk değerlendirmesi yenileme süreleri ve İSG hizmetleri gibi pek çok yükümlülüğü belirler.
İki kavramı karıştırmamak gerekir:
- Tehlike sınıfı: İşyerinin genel risk düzeyini gösterir ve İSG hizmetlerinin kapsamını belirler. Risk değerlendirmesi çok tehlikeli işyerlerinde 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir yenilenir.
- Çalıştırma yasakları: Belirli kişi gruplarının belirli işlerde çalıştırılamayacağını düzenler; işyerinin tehlike sınıfından bağımsız olarak uygulanır.
Kimler için çalıştırma yasakları var?
Çocuk ve genç işçiler
18 yaşını doldurmamış çalışanlar, çalıştırma yasaklarının en geniş kapsamlı uygulandığı gruptur:
- Belirli yaşın altındaki çocuk ve genç işçiler ağır ve tehlikeli işlerde hiç çalıştırılamaz.
- Bu yaşın üzerindeki genç işçiler ancak yönetmelikte belirtilen işlerde, mesleki eğitim ve sağlık şartlarıyla çalıştırılabilir.
- İş Kanunu md. 72'ye göre maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işlerde 18 yaşını doldurmamış erkek çocuk ve gençlerin çalıştırılması yasaktır.
- Sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır.
Genç işçilere ilişkin genel kurallar için çocuk ve genç işçi çalıştırma kuralları yazımıza bakabilirsiniz.
Kadın çalışanlar
İş Kanunu md. 72, yer altında veya su altında çalışılacak işlerde her yaştaki kadınların çalıştırılmasını yasaklar. Kanundaki örnekler maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi işlerdir. Bu yasağın kapsamı ve istisnaları (ör. yer altında yürütülen bazı idari veya sağlık hizmetleri) konusunda güncel yorum ve uygulamaları kontrol etmeniz önerilir.
Gebe ve emziren çalışanlar
Gebe veya emziren kadınların çalıştırılma şartlarına ilişkin yönetmelik, bu çalışanların maruz kalmaması gereken etkenleri ve çalıştırılamayacakları işleri belirler. Örneğin bazı kimyasal ve biyolojik etkenlere maruziyet, ağır yük kaldırma ve iyonlaştırıcı radyasyon içeren işler yönetmelikte özel olarak ele alınır. Gebelik bildirimi alındığında risk değerlendirmesinin bu çerçevede güncellenmesi gerekir.
Sağlık durumu uygun olmayan çalışanlar
İşe giriş ve periyodik sağlık muayenelerinde belirli işlere uygun olmadığı tespit edilen çalışanlar, o işlerde çalıştırılamaz. Bu kural, yaş veya cinsiyetten bağımsız olarak tüm çalışanlar için geçerlidir.
Yasakların özet tablosu
| Grup | Yer altı / su altı işleri | Ağır ve tehlikeli işler | Gece çalışması |
|---|---|---|---|
| 18 yaşından küçük erkek | Yasak | Yaşa göre yasak veya sınırlı | Sanayi işlerinde yasak |
| 18 yaşından küçük kız | Yasak | Yaşa göre yasak veya sınırlı | Sanayi işlerinde yasak |
| Yetişkin kadın | Yasak | Genel İSG kuralları | Yönetmelik koşullarıyla mümkün |
| Gebe / emziren | Yasak | Yönetmelikteki etkenlere maruziyet yasak | Yasak |
| Raporla uygun görülmeyen | Rapora göre | Rapora göre | Rapora göre |
Mesleki eğitim ve sağlık gözetimi
Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde, bazı işlerde çalıştırılacak kişilerin o işle ilgili mesleki eğitim aldığını belgelemesi gerekir. Ayrıca:
- İşe giriş öncesinde işe uygunluğu gösteren sağlık muayenesi yapılmalıdır.
- Periyodik muayeneler, tehlike sınıfına ve çalışanın durumuna göre düzenli olarak tekrarlanmalıdır.
- 18 yaşından küçük çalışanlar için sağlık kontrolleri daha sık ve özenli yapılmalıdır.
- İSG eğitimleri, işe başlamadan önce ve görev değişikliğinde verilmelidir.
Yaptırımlar
Çocuk ve genç işçilere ilişkin İş Kanunu md. 71–73'e aykırılık için 2026 yılında uygulanan idari para cezası 26.620 TL'dir. Bunun yanında İSG mevzuatına aykırılıklar için ayrı idari para cezaları öngörülmüştür; güncel tutarlar için Resmî Gazete ve Bakanlık duyurularına bakın. Yasak bir işte çalıştırılan kişinin iş kazası geçirmesi durumunda SGK'nın rücu talepleri ve tazminat davaları, cezalardan çok daha yüksek maliyetler doğurabilir. İş kazaları SGK'ya kazadan sonraki 3 iş günü içinde bildirilmelidir.
İşveren kontrol listesi
- Pozisyonlarınızın hangilerinin ağır ve tehlikeli işler kapsamında olduğunu belirlediniz mi?
- Bu pozisyonlar için yaş, cinsiyet ve sağlık uygunluğu kontrolü işe alım sürecine dahil mi?
- Yer altı veya su altı işlerine atamalar yasaklara uygun mu?
- Mesleki eğitim belgesi gereken işlerde belgeler özlük dosyasında mı?
- Gebelik bildirimi sonrasında risk değerlendirmesi güncelleniyor mu?
- Görev değişikliklerinde yasak kontrolleri tekrar yapılıyor mu?
İşverenin genel İSG sorumlulukları için iş sağlığı ve güvenliği: işverenin temel yükümlülükleri yazımızı inceleyebilirsiniz.
Riskli işlerde uyum için destek
Çalıştırma yasakları, işe alımdan görev değişikliğine kadar her aşamada kontrol edilmesi gereken kurallardır. İK Partner olarak pozisyon envanterinizi yasaklar açısından analiz ediyor, işe alım ve görevlendirme süreçlerinize kontrol noktaları ekliyoruz. Bu çalışmayı iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimiz kapsamında yürütüyoruz; ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşabilirsiniz.
Not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için hukuk danışmanınıza ve iş güvenliği uzmanınıza başvurmanızı öneririz.
