İş Kanunu 39. madde, iş sözleşmesiyle çalışan tüm işçiler için ücretlerin asgari sınırının nasıl ve kim tarafından belirleneceğini düzenler. Maddeye göre asgari ücret, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığıyla en geç iki yılda bir belirlenir; komisyon kararları kesindir ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer. Asgari ücret yalnızca bir maaş tabanı değildir; sosyal güvenlik primleri, vergi istisnası ve pek çok ödeme kalemi için de referans tutardır.
Bu yazıda maddenin her fıkrasını açıklıyor, asgari ücretin İş Kanunu kapsamı dışındaki işçileri de kapsamasının anlamını ve işverenin bordroda dikkat etmesi gereken noktaları ele alıyoruz. Güncel asgari ücret tutarları için 2026 bordro parametreleri yazımıza bakabilirsiniz.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin, mevzuat.gov.tr'deki güncel 4857 sayılı İş Kanunu metninden alınmıştır:
Asgari ücret
Madde 39 - İş sözleşmesi ile çalışan ve bu Kanunun kapsamında olan veya olmayan her türlü işçinin ekonomik ve sosyal durumlarının düzenlenmesi için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığı ile ücretlerin asgari sınırları en geç iki yılda bir belirlenir.
(Mülga ikinci fıkra: 2/7/2018-KHK/700/145 md.)
Komisyon kararları kesindir. Kararlar Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girer.
Komisyonun toplanma ve çalışma şekli, asgari ücretlerin tespiti sırasında uygulanacak esaslar ile başkan, üye ve raportörlere verilecek huzur hakları Maliye Bakanlığı ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının birlikte hazırlayacakları yönetmelikte belirtilir.
Asgari Ücret Tespit Komisyonunun sekretarya hizmetleri, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yerine getirilir.
Madde Ne Düzenliyor?
1. Kapsam: "kapsamında olan veya olmayan her türlü işçi"
Maddenin en dikkat çekici ifadesi, asgari ücretin yalnızca İş Kanunu'na tabi işçileri değil, iş sözleşmesiyle çalışan her işçiyi kapsamasıdır. Kanun'un 4. maddesiyle kapsam dışında bırakılan bazı işlerde çalışanlar da iş sözleşmesiyle çalışıyorsa asgari ücretin altında ücret alamaz. Belirleyici olan, iş sözleşmesi ilişkisinin varlığıdır.
2. Amaç ve belirleme sıklığı
Asgari ücretin amacı, işçinin ekonomik ve sosyal durumunu düzenlemektir. Kanun, belirlemenin en geç iki yılda bir yapılmasını öngörür. Bu bir üst sınırdır; asgari ücretin daha kısa aralıklarla belirlenmesine engel yoktur ve uygulamada da daha sık belirlendiği dönemler olmuştur. Bu nedenle bütçe ve ücret planlarınızı yıl içinde ara belirleme ihtimalini hesaba katarak yapmanız önerilir.
3. Komisyon ve yapısı
Asgari ücret, Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığıyla belirlenir. Komisyonun yapısını düzenleyen ikinci fıkra 2018'de yürürlükten kaldırılmıştır; komisyonun toplanma ve çalışma esasları Asgari Ücret Yönetmeliği'nde düzenlenir. Komisyon hükümet, işçi ve işveren temsilcilerinden oluşan üçlü bir yapıdadır. Kavramın ayrıntıları için Asgari Ücret Tespit Komisyonu nedir yazımıza bakabilirsiniz.
4. Kararların kesinliği ve yürürlük
Komisyon kararları kesindir; yani bir üst merciin onayına bağlı değildir. Kararlar Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer. İşveren açısından bu, yayımlanan kararda belirtilen yürürlük tarihinden itibaren bordronun yeni asgari ücrete göre düzenlenmesi gerektiği anlamına gelir. Yeni asgari ücretin ay ortasında bir tarihte yürürlüğe girdiği durumlarda, o ayın ücreti yürürlük tarihinden önceki ve sonraki günler için ayrı ayrı hesaplanmalıdır. Kararın yayımı ile yürürlüğü arasındaki süre kısa olabileceğinden, bordro takviminizi Resmî Gazete'yi izleyecek şekilde kurmanız ve yeni tutarı çalışanlara yazılı olarak duyurmanız önerilir.
5. Yönetmelik ve sekretarya
Tespit sırasında uygulanacak esaslar, komisyonun çalışma usulü ve üyelere verilecek huzur hakları yönetmelikle düzenlenir; sekretarya hizmetlerini Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı yürütür.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
Asgari ücret bordroda birden fazla yerde karşınıza çıkar:
| Alan | Asgari ücretle bağlantı | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Ücret tabanı | İşçiye ödenen ücret asgari ücretin altında olamaz | Yürürlük tarihinden itibaren tüm ücretleri kontrol edin |
| Kısmi süreli çalışma | Asgari ücret çalışılan süre oranında uygulanır | Saatlik karşılığı hesaplayıp çalışma süresiyle çarpın |
| SGK primi | Prime esas günlük kazancın alt sınırı asgari ücretin otuzda biridir (5510 md. 82) | Daha düşük kazançlarda primin alt sınır üzerinden hesaplandığını unutmayın |
| Gelir ve damga vergisi | Asgari ücret tutarına isabet eden kısım için istisna uygulanır | İstisna hesabını yeni tutara göre güncelleyin |
| Ücret yapısı | Asgari ücrete bağlı ödemeler (sözleşmede asgari ücretin katı olarak belirlenen ücretler gibi) | Sözleşmelerinizdeki atıfları gözden geçirin |
| Yaptırım | Asgari ücretin ödenmemesi veya eksik ödenmesi md. 102'ye göre idari para cezası gerektirir | Her işçi ve her ay için risk doğduğunu hesaba katın |
Prim tabanı ile ilgili ayrıntı için prime esas kazanç alt ve üst sınırı, vergi istisnası için asgari ücret vergi istisnası nasıl uygulanır yazılarımıza bakabilirsiniz.
Asgari ücretin karşılanıp karşılanmadığı nasıl değerlendirilir?
Asgari ücret, normal çalışma süresi karşılığı ödenmesi gereken en düşük brüt ücrettir. Bu nedenle fazla çalışma, hafta tatili veya genel tatil çalışması gibi ek ödemeler, normal ücretteki asgari ücret eksikliğini tamamlamak için kullanılamaz. Ücreti asgari ücretin üzerinde görünen ancak bunu fazla çalışma eklentisiyle sağlayan bir ücret yapısı, hem asgari ücret hem de fazla çalışma ücreti açısından risk taşır.
Temsilî bir örnek: Haftada 45 saat çalışan bir işçinin sözleşmesinde "fazla mesailer dahil" bir aylık ücret belirlenmiş olsun. Bu ücretin, normal çalışma karşılığı olarak ayrıldığında asgari ücretin altında kaldığı ortaya çıkarsa, işveren hem asgari ücret farkı hem de fazla çalışma ücreti talebiyle karşılaşabilir. Ücret sözleşmelerinde normal ücret ile ek ödemelerin ayrı tanımlanması bu riski azaltır.
Asgari ücret değişikliğinde kontrol listesi
- [ ] Resmî Gazete'deki kararı ve yürürlük tarihini teyit edin.
- [ ] Asgari ücretle çalışan ve asgari ücretin hemen üzerinde kalan çalışanları listeleyin.
- [ ] Kısmi süreli çalışanların ücretlerini oransal olarak güncelleyin.
- [ ] Bordro programında asgari ücret, istisna ve prim alt sınırı parametrelerini değiştirin.
- [ ] Asgari ücrete endeksli yan hakları ve sözleşme hükümlerini kontrol edin.
- [ ] Ücret yapısındaki sıkışmayı (asgari ücretin üst kademelere yaklaşması) ücret politikası açısından değerlendirin.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre:
- Asgari ücretin altında ücret kararlaştırılamaz. Sözleşmede daha düşük ücret yazılsa bile işçi asgari ücret farkını talep edebilir; bu tür bir hüküm o ölçüde geçersizdir.
- Ücretin ispat edilemediği durumlarda mahkemeler işçinin mesleği, kıdemi ve emsal ücretler gibi verilere başvurur; asgari ücret ise en alt sınır olarak kabul edilir.
- Asgari ücretin eksik ödenmesi ücretin kanuna uygun ödenmemesi anlamına geldiğinden, işçiye md. 24/II-e kapsamında haklı fesih imkânı verebilir.
- SGK'ya bildirilen kazanç ile fiilî ücret arasındaki fark, asgari ücret bildirilip farkın elden ödendiği durumlarda işveren aleyhine sonuç doğurur.
Sık Yapılan Hatalar
- Asgari ücret artışını bir sonraki ay bordrosuna geciktirerek yansıtmak.
- Asgari ücreti net tutar sanıp sözleşmelere yalnızca net ücret yazmak.
- Kısmi süreli çalışana tam asgari ücret yerine keyfî bir tutar ödemek veya tam süreli çalışanı kısmi süreli gibi göstermek.
- Fazla çalışma ücretini normal ücretin içine katarak asgari ücret eşiğini aşmış gibi göstermek.
- Asgari ücret değişiminde prim alt sınırı ve vergi istisnası parametrelerini güncellemeyi unutmak.
- Asgari ücretle çalışan işçinin ücretinden, sözleşmede dayanağı olmayan kesintiler yaparak fiilen asgari ücretin altında ödeme yapmak; bu durum hem ücret farkı talebi hem de idari para cezası riski doğurur.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- Ücretin ödenmesi ve ücret koruma hükümleri: İş Kanunu 35-40. maddeler
- Uygulama sorusu: asgari ücretin altında maaş ödenebilir mi?
Asgari Ücret Değişimini Planlı Yönetin
Asgari ücret artışları yalnızca en düşük ücretli çalışanları değil, tüm ücret yapınızı etkiler. Bordro uyumu ve ücret yapısının gözden geçirilmesi için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir, bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Asgari ücret tutarları ve buna bağlı parametreler dönemsel olarak değiştiğinden, güncel değerleri Resmî Gazete ve resmî kurum duyurularından kontrol etmenizi öneririz.
