Ücretin korunması, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 35 ile 40. maddeleri arasında düzenlenen ve işçinin geçim kaynağı olan ücreti alacaklılara, işverenin kendi uygulamalarına ve olağanüstü durumlara karşı güvenceye alan hükümler bütünüdür. Bu maddeler ücretin ne kadarının haczedilebileceğini, kamu ve asıl işverenlerin hakedişten ücret ödeme yükümlülüğünü, ücret hesap pusulasını, ücret kesme cezasının sınırlarını, asgari ücreti ve zorlayıcı sebeplerde yarım ücreti düzenler.
Bu yazı, bordro ekiplerinin her ay karşılaştığı bu altı maddeyi tek bir başvuru sayfasında topluyor. Asgari ücret (md. 39) ayrı bir yazıda ele alındığından burada kısaca özetleniyor.
Kanun Metni
Aşağıdaki metinler, mevzuat.gov.tr'deki güncel 4857 sayılı İş Kanunu metninden alınmıştır. Md. 36 ve 38'in uzun fıkraları kısaltılmıştır.
Ücretin saklı kısmı
Madde 35 - İşçilerin aylık ücretlerinin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya başkasına devir ve temlik olunamaz. Ancak, işçinin bakmak zorunda olduğu aile üyeleri için hakim tarafından takdir edilecek miktar bu paraya dahil değildir. Nafaka borcu alacaklılarının hakları saklıdır.
Kamu makamlarının ve asıl işverenlerin hakedişlerinden ücreti kesme yükümlülüğü
Madde 36 - (…) Ücret alacağı olan işçilerin her hakediş dönemi için olan ücret alacaklarının üç aylık tutarından fazlası hakkında adı geçen idarelere herhangi bir sorumluluk düşmez. (…)
Bir işverenin üçüncü kişiye karşı olan borçlarından dolayı işyerinde bulunan tesisat, malzeme, ham, yarı işlenmiş ve tam işlenmiş mallar ve başka kıymetler üzerinde yapılacak haciz ve icra takibi, bu işyerinde çalışan işçilerin icra kararının alındığı tarihten önceki üç aylık dönem içindeki ücret alacaklarını karşılayacak kısım ayrıldıktan sonra, kalan kısım üzerinde hüküm ifade eder.
İşverenler, alt işverene iş vermeleri hâlinde, bunların işçilerinin ücretlerinin ödenip ödenmediğini işçinin başvurusu üzerine veya aylık olarak resen kontrol etmekle ve varsa ödenmeyen ücretleri hak edişlerinden keserek işçilerin banka hesabına yatırmakla yükümlüdür.
Ücret hesap pusulası
Madde 37 - İşveren işyerinde veya bankaya yaptığı ödemelerde işçiye ücret hesabını gösterir imzalı veya işyerinin özel işaretini taşıyan bir pusula vermek zorundadır.
Bu pusulada ödemenin günü ve ilişkin olduğu dönem ile fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi asıl ücrete yapılan her çeşit eklemeler tutarının ve vergi, sigorta primi, avans mahsubu, nafaka ve icra gibi her çeşit kesintilerin ayrı ayrı gösterilmesi gerekir.
Bu işlemler damga vergisi ve her çeşit resim ve harçtan muaftır.
Ücret kesme cezası
Madde 38 - İşveren toplu sözleşme veya iş sözleşmelerinde gösterilmiş olan sebepler dışında işçiye ücret kesme cezası veremez.
İşçi ücretlerinden ceza olarak yapılacak kesintilerin işçiye derhal sebepleriyle beraber bildirilmesi gerekir. İşçi ücretlerinden bu yolda yapılacak kesintiler bir ayda iki gündelikten veya parça başına yahut yapılan iş miktarına göre verilen ücretlerde işçinin iki günlük kazancından fazla olamaz.
Bu paralar işçilerin eğitimi ve sosyal hizmetleri için kullanılıp harcanmak üzere Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı hesabına (…) kesildiği tarihten itibaren bir ay içinde yatırılır. Her işveren işyerinde bu paraların ayrı bir hesabını tutmaya mecburdur. (…)
Yarım ücret
Madde 40 - 24 ve 25 inci maddelerin (III) numaralı bentlerinde gösterilen zorlayıcı sebepler dolayısıyla çalışamayan veya çalıştırılmayan işçiye bu bekleme süresi içinde bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir.
Madde Ne Düzenliyor?
Md. 35: Ücretin haczedilemeyen kısmı
İşçinin aylık ücretinin yalnızca dörtte biri haczedilebilir veya başkasına devredilebilir. Bakmakla yükümlü olunan aile üyeleri için hâkimin takdir edeceği miktar bu hesaba dahil edilmez. Nafaka alacakları bu sınırlamanın dışındadır ve öncelikle karşılanır. İşveren, icra dairesinden gelen haciz yazısına göre kesinti yapan "üçüncü kişi" konumundadır; kesintiyi doğru yapmamak işverenin kendisini sorumluluk altına sokabilir. Uygulama için maaş haczi cevap yazısı şablonumuzu kullanabilirsiniz.
Md. 36: Hakedişten ücret ödeme ve işçi ücretlerinin önceliği
Madde üç ayrı koruma getirir:
- Kamu idareleri ve asıl işverenler, müteahhide verdikleri yapım ve onarım işlerinde ödenmeyen işçi ücretlerini, istenecek bordrolara göre hakedişten öderler. İdarelerin sorumluluğu her hakediş dönemi için üç aylık ücret tutarıyla sınırlıdır.
- İşverenin borçları nedeniyle işyerindeki tesisat, malzeme ve mallara yapılan hacizlerde, işçilerin icra kararından önceki üç aylık ücret alacakları önce ayrılır.
- Alt işverene iş veren her işveren, alt işveren işçilerinin ücretlerinin ödenip ödenmediğini işçinin başvurusu üzerine veya aylık olarak resen kontrol etmek ve ödenmeyen ücretleri hakedişten keserek işçilerin banka hesabına yatırmakla yükümlüdür. Bu son fıkra, alt işveren çalıştıran tüm işverenler için aylık bir kontrol yükümlülüğüdür.
Md. 37: Ücret hesap pusulası
İşveren her ödemede, imzalı veya işyerinin özel işaretini taşıyan bir ücret hesap pusulası vermek zorundadır. Pusulada ödeme günü, ilgili dönem, fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi tüm eklemeler ve vergi, prim, avans mahsubu, nafaka, icra gibi tüm kesintiler ayrı ayrı gösterilir. Pusula damga vergisi ve harçtan muaftır.
Md. 38: Ücret kesme cezası
Ücret kesme cezası, işverenin disiplin yetkisinin en sıkı sınırlandırılmış biçimidir:
- Ceza ancak toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesinde gösterilen sebeplerle verilebilir.
- Kesinti işçiye derhal ve sebepleriyle birlikte bildirilir.
- Kesinti ayda iki gündeliği (parça başı veya iş miktarına göre ücrette iki günlük kazancı) aşamaz.
- Kesilen tutar işverende kalmaz; bir ay içinde Bakanlık hesabına yatırılır ve işyerinde ayrı hesabı tutulur.
Ücret kesme cezası, işverenin zararını tazmin etmek için yapılan kesintiden farklıdır. İşçinin verdiği zarar için ücretten mahsup yapılması 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 407. maddesine tabidir: işveren, işçiden olan alacağını işçinin rızası olmadıkça ücret borcuyla takas edemez; yalnızca işçinin kasten sebep olduğu ve yargı kararıyla sabit zararlar, ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir.
Md. 39: Asgari ücret (özet)
Ücretlerin asgari sınırı, Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığıyla en geç iki yılda bir belirlenir; kararlar kesindir ve Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer. Ayrıntılar için İş Kanunu 39. madde yazımıza bakabilirsiniz.
Md. 40: Yarım ücret
İşyerinde işi durduran (md. 24/III) veya işçiyi işe gelmekten alıkoyan (md. 25/III) zorlayıcı sebepler nedeniyle çalışamayan işçiye, bekleme süresinde bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir. Kanun'un 46. maddesi uyarınca bu yarım ücret, bu dönemdeki hafta tatili günü için de ödenir.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Madde | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| 35 | Ücretin en fazla 1/4'ü haczedilir; nafaka önceliklidir | Haciz yazılarını sıraya koyun, kesintiyi net ücret üzerinden doğru hesaplayın |
| 36 | Alt işveren işçilerinin ücretini aylık kontrol | Alt işverenden bordro ve banka dekontu isteyin, eksikleri hakedişten ödeyin |
| 37 | Her ödemede hesap pusulası | Ek ve kesinti kalemlerini ayrı ayrı gösteren pusulayı düzenli verin |
| 38 | Sözleşmede yazılı sebep, ayda en fazla 2 gündelik | Disiplin yönetmeliğine ve sözleşmeye ceza sebeplerini yazın, kesintiyi Bakanlık hesabına yatırın |
| 40 | Zorlayıcı sebepte 1 haftaya kadar yarım ücret | Zorlayıcı sebebin başlangıç tarihini belgeleyin, yarım ücreti bordroya yansıtın |
Md. 37 ve 38'e aykırılık, Kanun'un 102. maddesi uyarınca idari para cezası gerektirir. Hesap pusulasının içeriği için ücret hesap pusulası ve İş Kanunu 37. madde, alt işveren kontrolü için asıl işverenin ücret ödeme kontrolü yazılarımıza bakabilirsiniz.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre:
- Sözleşmede dayanağı olmayan ücret kesme cezası geçersizdir ve kesilen tutar işçiye iade edilmelidir. Bu tür kesintiler işçiye haklı fesih imkânı da verebilir.
- Zarar mahsubu ile ceza kesintisi ayrıdır. İşverenin zararını ücretten tek taraflı mahsup etmesi, işçinin rızası veya kesinleşmiş bir karar bulunmadıkça hukuka aykırı kabul edilir.
- İmzalı ücret hesap pusulası ve bordro ödemelerin ispatında güçlü delil sayılır; ancak bordroda görünmeyen ödemeler için ayrıca ödeme belgesi aranır.
- Asıl işverenin alt işveren işçilerine karşı sorumluluğu, md. 36'daki kontrol yükümlülüğünün ötesinde, Kanun'un 2. maddesindeki müteselsil sorumluluk çerçevesinde de değerlendirilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Haciz kesintisini brüt ücret üzerinden yapmak veya nafaka önceliğini gözetmemek.
- Geç gelme veya kayıp ekipman için sözleşmede dayanağı olmadan ücretten kesinti yapmak.
- Ceza kesintisini işverenin kendi hesabında bırakmak.
- Hesap pusulasında fazla çalışma ve tatil ücretlerini "toplam ücret" içinde eriterek ayrı göstermemek.
- Alt işveren işçilerinin ücretlerini yalnızca şikâyet geldiğinde kontrol etmek.
- Zorlayıcı sebeple çalışılmayan ilk haftada hiç ücret ödememek.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- Ücretin ödenmesi: İş Kanunu 32. madde
Bordro Uyumunu Güçlendirin
Ücret koruma hükümleri, bordronun yalnızca matematiği değil hukuki dili olduğunu gösterir. Haciz, kesinti, pusula ve alt işveren kontrol süreçlerinizi gözden geçirmek için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden yararlanabilir, bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Açıklamalar yürürlükteki düzenlemeye göredir; haciz uygulamasında icra mevzuatındaki güncel hükümleri ayrıca kontrol etmenizi öneririz.
