Ücret haczi kesinti sınırı, bir çalışanın borcu nedeniyle icra dairesinden gelen haciz yazısı üzerine işverenin maaştan en fazla ne kadar kesinti yapabileceğini belirleyen kuraldır. İş Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu, işçinin ücretinin dörtte birinden fazlasının haczedilemeyeceğini düzenler; ancak nafaka alacakları bu sınırın dışında, öncelikli bir rejime tabidir. İşveren bu süreçte borçlu değil, "üçüncü kişi"dir; ama kesintiyi yanlış yaparsa kendisi sorumlu hale gelebilir.
Dörtte bir kuralının temel mantığını ücret haczi ve ücretin devri yazımızda, icra dairesine verilecek cevabın şablonunu maaş haczi cevap yazısı sayfamızda bulabilirsiniz. Bu rehber, bordro ekibinin karşılaştığı zor senaryolara ve işverenin sorumluluk risklerine odaklanır.
Yasal Dayanak: Dörtte Bir Kuralı
İki kanun aynı kuralı tekrar eder:
- 4857 sayılı İş Kanunu md. 35: İşçilerin aylık ücretlerinin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya başkasına devir ve temlik olunamaz. İşçinin bakmak zorunda olduğu aile üyeleri için hâkim tarafından takdir edilecek miktar bu paraya dahil değildir. Nafaka borcu alacaklılarının hakları saklıdır.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 410: İşçilerin ücretinin dörtte birinden fazlası haczedilemez, başkasına devredilemez ve rehnedilemez. Gelecekteki ücret alacaklarının devredilmesi veya rehnedilmesi geçersizdir.
Haciz işleminin usulü ise İcra ve İflas Kanununda düzenlenir. İşverene gönderilen haciz yazısı (müzekkere), hangi tutarın, hangi hesaba ve hangi dosya numarasıyla yatırılacağını belirtir.
Dörtte bir hangi tutar üzerinden hesaplanır?
Uygulamada dörtte bir, yasal kesintiler (SGK primi, işsizlik sigortası primi, gelir ve damga vergisi) düşüldükten sonra kalan net ücret üzerinden hesaplanır. Haciz yazısında farklı bir talimat varsa o yazı esas alınmalıdır; tereddüt halinde icra dairesine yazılı olarak sorulmalıdır.
Haciz Sırası: İlk Gelen Önce Kesilir
Bir çalışana birden fazla icra dosyasından haciz gelirse, kesintiler haciz yazılarının işverene ulaşma sırasına göre uygulanır:
- İlk gelen dosya için dörtte bir oranında kesinti yapılır.
- Sonraki dosyalar sıraya alınır; ilk dosyanın borcu bitene kadar onlar için kesinti yapılmaz.
- İlk dosyanın kalan borcu dörtte birden azsa, o ay yalnızca kalan borç kesilir ve uygulamada aradaki fark sıradaki dosyaya aktarılır.
- Bir dosya kapandığında sıradaki dosyaya geçilir ve icra dairesine bilgi verilir.
Bu nedenle her haciz yazısının geliş tarihi, saati ve dosya numarası bir haciz takip çizelgesine işlenmelidir. Aynı gün gelen yazılarda sıranın nasıl belirleneceği konusunda tereddüt varsa icra dairesinin görüşü alınmalıdır.
Nafaka Haczi: Ayrı Bir Rejim
İş Kanunu ve Borçlar Kanunu, nafaka alacaklılarının haklarını saklı tutar. İcra hukukundaki düzenlemeye göre nafaka alacaklarına ilişkin hacizler, diğer hacizlerin sırasına bakılmaksızın öncelikle uygulanır ve kesilecek tutar mahkeme kararı ile icra dairesinin yazısına göre belirlenir. Dolayısıyla nafaka kesintisi, dörtte bir sınırıyla bağlı değildir.
Nafaka haczi ile diğer hacizler aynı anda bulunduğunda, kalan ücretten diğer dosyalar için ne kadar kesinti yapılacağı uygulamada icra dairesinin talimatına göre belirlenir. Kendi yorumunuzla hesap yapmak yerine icra dairesine yazılı soru sormak, işverenin sorumluluk riskini azaltır.
Örnek Hesaplar
Örnek 1: Tek haciz
Temsilî bir örnek: Net ücreti 40.000 TL olan bir çalışanın maaşına 30.000 TL'lik bir icra dosyasından haciz geliyor.
| Ay | Net ücret | Kesinti (¼) | Kalan borç |
|---|---|---|---|
| 1 | 40.000 TL | 10.000 TL | 20.000 TL |
| 2 | 40.000 TL | 10.000 TL | 10.000 TL |
| 3 | 40.000 TL | 10.000 TL | 0 TL |
Kontrol: 40.000 / 4 = 10.000; üç ayda 3 × 10.000 = 30.000 TL ile borç kapanır. Faiz ve masraflar nedeniyle güncel borç tutarı farklılaşabileceğinden, son kesintiden önce icra dairesinden kalan borcu teyit edin.
Örnek 2: İki haciz ve değişken ücret
Temsilî bir örnek: Aynı çalışana mart ayında A dosyası (kalan borç 6.000 TL), nisan ayında B dosyası (borç 25.000 TL) için haciz geliyor. Nisan ayında çalışanın neti, fazla çalışma ücretiyle birlikte 44.000 TL'dir.
| Adım | Hesap | Sonuç |
|---|---|---|
| Nisan dörtte bir tutarı | 44.000 / 4 | 11.000 TL |
| A dosyası (sırada ilk) | Kalan borç 6.000 TL | 6.000 TL kesilir, dosya kapanır |
| B dosyası | 11.000 − 6.000 | 5.000 TL kesilir |
| Toplam nisan kesintisi | 6.000 + 5.000 | 11.000 TL (sınır aşılmadı) |
Kontrol: 6.000 + 5.000 = 11.000 TL; 44.000 / 4 = 11.000 TL. Bu örnekte fazla çalışma ücreti de aylık ücretin parçası olarak hesaba katılmıştır. İkramiye, prim gibi ek ödemelerin haciz kapsamına girip girmediği haciz yazısının içeriğine bağlıdır; yazıda "maaş ve her türlü ödeme" gibi bir ifade varsa bu ödemeler de dikkate alınır.
Özel Durumlar
Kıdem ve ihbar tazminatı
Çalışan işten ayrılırken ödenecek tazminatlara haciz uygulanıp uygulanmayacağı ve hangi oranda uygulanacağı tartışmalı olabilen bir konudur. Bu ödemeleri yapmadan önce icra dairesine çalışanın ayrıldığını, ödenecek kalemleri ve tutarları yazılı olarak bildirin ve talimat isteyin.
Ücretin devri ve temliki
Çalışan, ücretinin bir kısmını bir bankaya veya başka bir kişiye devretmiş (temlik etmiş) olabilir. Devir de dörtte bir sınırına tabidir ve gelecekteki ücret alacaklarının devri geçersizdir (TBK md. 410). Temlik belgesini işleme almadan önce mutlaka hukuki kontrolden geçirin.
İşverenin kendi alacağı
İşveren, çalışana verdiği avans veya bir zarar alacağı nedeniyle ücretten kendiliğinden kesinti yapmak istiyorsa bu bir haciz değildir. Takas kuralları Borçlar Kanununun 407. maddesinde ayrıca düzenlenir: İşveren, işçinin rızası olmadıkça alacağını ücret borcuyla takas edemez. Ayrıntı için ücret kesintisinin hukuki sınırları yazımıza bakabilirsiniz.
Çalışan işten ayrılırsa
Çalışanın işten ayrılması halinde icra dairesine derhal yazılı bildirim yapılmalı, ayrılış tarihi ve son ödemeler belirtilmelidir. Bildirim yapılmazsa icra dairesi kesintilerin sürdüğünü varsayabilir ve işverene yeniden yazı gönderebilir.
İşverenin Sorumluluğu
İşveren, haciz yazısını aldığı andan itibaren alacaklıya karşı sorumluluk taşıyan üçüncü kişi konumundadır. İcra ve İflas Kanunundaki haciz ihbarnamesi düzenlemesine göre üçüncü kişi, yazıya yasal süresi içinde (ilk haciz ihbarnamesinde yedi gün) itiraz etmez veya cevap vermezse borçlu çalışana ait ücretin kendi uhdesinde olduğu kabul edilebilir.
| Hata | Olası sonuç |
|---|---|
| Yazıya süresinde cevap vermemek | Borcun işverenin zimmetinde sayılması riski |
| Kesinti yapmamak veya geç yatırmak | Kesilmesi gereken tutardan işverenin sorumlu tutulması |
| Dörtte birden fazla kesmek | Çalışanın fazla kesilen tutarı işverenden talep etmesi |
| Sırayı karıştırmak | Alacaklıların işverene başvurması |
| Gerçeğe aykırı beyan | Hukuki ve cezai sorumluluk |
İşveren İçin Adım Adım Süreç
- Yazıyı kayda alın: Geliş tarihi, saati, dosya numarası ve icra dairesini haciz takip çizelgesine işleyin.
- Cevabı süresinde verin: Çalışanın işyerinizde çalışıp çalışmadığını, net ücretini ve varsa önceki hacizleri bildirin.
- Sırayı belirleyin: Önceki hacizler ve nafaka kesintisi varsa yeni dosyanın sırasını yazıda belirtin.
- Kesintiyi hesaplayın: Net ücret üzerinden dörtte biri bulun; nafaka için yazıdaki tutarı uygulayın.
- Tutarı süresinde yatırın: Dosya numarasıyla icra dairesi hesabına yatırın ve dekontu saklayın.
- Çalışanı bilgilendirin: Kesinti tutarını ve dosya numarasını ücret hesap pusulasında gösterin.
- Değişiklikleri bildirin: İşten ayrılış, ücretsiz izin veya ücret değişikliğini icra dairesine yazıyla iletin.
- Dosya kapanışını teyit edin: Son kesintiden önce kalan borcu icra dairesinden doğrulayın.
Sık Yapılan Hatalar
- Brüt ücret üzerinden hesap yapmak: Uygulamada esas alınan tutar net ücrettir; brüt üzerinden yapılan hesap fazla kesintiye yol açar.
- Tüm hacizleri aynı anda kesmek: Sıradaki dosyalar ilk dosya kapanana kadar bekler.
- Nafakayı dörtte bir içinde saymak: Nafaka kesintisi ayrı bir rejime tabidir; tutar yazıdaki talimata göre belirlenir.
- Haciz yazısını çalışanın rızasına bağlamak: Haciz kesintisi için çalışanın onayı gerekmez; yazıya uyulması zorunludur.
- Kesintiyi bordroda göstermemek: Ücret hesap pusulasında görünmeyen kesinti çalışanla uyuşmazlığa yol açar.
- Çalışanın gizliliğini ihlal etmek: Haciz bilgisi kişisel veridir; yalnızca bordro ve ilgili İK personeliyle paylaşılmalıdır.
Bordro Süreçlerinizi Güvenceye Alın
Haciz yazıları, işvereni borçlu çalışanla alacaklı arasında doğrudan sorumluluk taşıyan bir konuma getirir. Haciz takip çizelgesi, cevap şablonları ve bordro kontrol adımlarıyla bu riski yönetmek isterseniz iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. İcra hukuku uygulaması somut dosyaya göre farklılık gösterebilir; tereddüt halinde icra dairesine yazılı soru yöneltin ve uzman desteği alın.
