Risk Değerlendirmesi (İngilizce: Risk Assessment), işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörlerin analiz edilmesi ve riskler derecelendirilerek kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılan çalışmalar demektir. Türkiye'de 6331 sayılı Kanun'un 10. maddesi ile tüm işverenler için zorunludur.
Risk değerlendirmesi, işyerindeki İSG sisteminin temel taşıdır. Acil durum planı, eğitim programı, kişisel koruyucu donanım seçimi ve sağlık gözetimi gibi süreçlerin hepsi bu çalışmanın çıktılarına dayanır. Eksik veya kâğıt üzerinde kalan bir risk değerlendirmesi, olası bir kazada işverenin kusurunu ağırlaştıran ilk unsurlardan biridir. Bu nedenle kavram işverenleri, İSG profesyonellerini ve İSG belgelerinin takibini yapan İK ekiplerini doğrudan ilgilendirir.
Risk Değerlendirmesi Nedir? Kapsamı
Risk değerlendirmesini anlamak için iki temel kavramı ayırmak gerekir:
- Tehlike: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli. Örneğin açıkta duran bir elektrik kablosu.
- Risk: Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimali ve bu sonucun şiddeti. Örneğin kabloya temas edilerek elektrik çarpması yaşanma olasılığı ve sonucunun ağırlığı.
Risk değerlendirmesi, işyerinin tüm bölümlerini, tüm faaliyetleri ve tüm çalışanları kapsar. Gebe ve emziren çalışanlar, genç ve yaşlı çalışanlar, engelli çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ayrıca ele alınır. Çalışmanın usul ve esasları İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği ile düzenlenmiştir.
Nasıl Yapılır?
Risk değerlendirmesi genel olarak şu aşamalardan oluşur:
- Tanımlama: İşyerinin faaliyetleri, bölümleri, çalışanları ve kullanılan ekipman ile maddeler hakkında bilgi toplanır.
- Tehlikelerin belirlenmesi: Saha gözlemi, kayıtlar, ramak kala bildirimleri ve çalışan görüşleriyle tehlikeler listelenir.
- Risklerin analizi: Her tehlike için olasılık ve şiddet değerlendirilir.
- Risklerin derecelendirilmesi: Riskler önem sırasına konur; kabul edilemez riskler öne çıkarılır.
- Kontrol tedbirlerinin belirlenmesi: Önlem hiyerarşisine göre (ortadan kaldırma, ikame, mühendislik önlemleri, idari önlemler, kişisel koruyucu donanım) tedbirler kararlaştırılır.
- Uygulama ve izleme: Tedbirlerin sorumluları ve tarihleri belirlenir, uygulanması takip edilir.
- Dokümantasyon: Çalışma, yönetmelikte öngörülen asgari bilgileri içeren bir raporla belgelenir.
Uygulamada sık kullanılan analiz yöntemleri arasında olasılık-şiddet matrisi ve Fine-Kinney yöntemi bulunur. Yöntemlerin karşılaştırması için risk analiz yöntemleri: Fine-Kinney ve matris rehberimize, adım adım uygulama için ise risk değerlendirmesi nasıl yapılır rehberimize göz atabilirsiniz.
Değerlendirme Ekibi
Risk değerlendirmesi tek bir kişinin işi değildir. Yönetmelikte öngörülen ekip genellikle şu kişilerden oluşur:
| Ekip üyesi | Katkısı |
|---|---|
| İşveren veya işveren vekili | Karar ve kaynak sağlama |
| İş güvenliği uzmanı | Teknik tehlike analizi |
| İşyeri hekimi | Sağlık riskleri değerlendirmesi |
| Çalışan temsilcisi | Çalışanların bakış açısı |
| Destek elemanları | Acil durum boyutu |
| İşyerindeki bölümleri bilen çalışanlar | Süreç ve saha bilgisi |
İşveren, risk değerlendirmesini kendi bünyesindeki ekiple yapabileceği gibi dışarıdan hizmet de alabilir. Ancak her iki durumda da yükümlülük ve sorumluluk işverene aittir.
Yenileme Süreleri
Risk değerlendirmesi, işyerinin tehlike sınıfına göre belirli aralıklarla yenilenir:
- Çok tehlikeli işyerleri: 2 yılda bir.
- Tehlikeli işyerleri: 4 yılda bir.
- Az tehlikeli işyerleri: 6 yılda bir.
Bu süreler bir üst sınırdır. İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması, yeni teknoloji, madde veya ekipman kullanılması, üretim yönteminde değişiklik olması, iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay yaşanması gibi durumlarda değerlendirme beklenmeden kısmen veya tamamen yenilenir. Kendi işyeri tehlike sınıfınızı bilmek, yenileme takviminin doğru kurulması için ilk adımdır.
Örnek Senaryo
Aşağıdaki durum örnek amaçlı kurgulanmıştır. Tehlikeli sınıftaki bir ambalaj fabrikası, yeni bir laminasyon makinesi devreye alır. Mevcut risk değerlendirmesinin yenileme süresi henüz dolmamış olsa da, yeni ekipman nedeniyle ilgili bölümün değerlendirmesi güncellenir. Ekip, makinedeki sıkışma noktalarını ve kullanılan yapıştırıcının buharını yeni tehlikeler olarak tanımlar. Makineye koruyucu kapak ve acil durdurma butonu eklenir, lokal emiş kurulur ve operatörlere işe özgü eğitim verilir.
İK Uygulamasında İpuçları
- Risk değerlendirmesi raporunun tarihini ve bir sonraki yenileme tarihini uyum takviminize ekleyin.
- Organizasyonel değişiklikleri (yeni bölüm, yeni vardiya, yeni ekipman) İSG ekibine zamanında bildirin.
- Rapordaki aksiyonları sorumlu ve hedef tarihle takip edin; kapanmayan aksiyonlar en büyük risktir.
- Çalışanları rapordaki riskler ve alınan önlemler hakkında bilgilendirin.
Bu bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; işyerinize özgü değerlendirme için İSG profesyonellerinizin görüşü esas alınmalıdır. İK Partner, iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmeti kapsamında risk değerlendirmesi takviminizin ve aksiyon takibinizin düzenlenmesine destek olur. İlk görüşme ücretsizdir.
İK sözlüğündeki diğer terimler için İK Sözlüğü sayfamıza göz atabilirsiniz.
