Sendika (İngilizce: Trade Union), işçilerin veya işverenlerin çalışma ilişkilerinde ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek amacıyla, belirli bir iş kolunda faaliyet göstermek üzere kurdukları tüzel kişiliğe sahip örgüt demektir. Türkiye'de sendikalar, Anayasa'nın güvencesi altında ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu çerçevesinde faaliyet gösterir.
Sendikalar, toplu iş sözleşmesi yapma, işçileri temsil etme ve çalışma koşullarının belirlenmesinde söz sahibi olma gibi işlevleriyle endüstri ilişkilerinin merkezinde yer alır. Bir işyerinde sendikal örgütlenme başladığında; ücret politikası, iletişim dili ve yönetici davranışları yeni bir çerçeve kazanır. Bu nedenle kavram, İK yöneticileri, üst yönetim ve çalışanlar için önemlidir.
Sendika Nedir? Türleri ve Örgüt Yapısı
6356 sayılı Kanun'a göre sendikal örgütlenme şu yapılardan oluşur:
- İşçi sendikası: İşçilerin, bir iş kolunda faaliyet göstermek üzere kurduğu örgüttür.
- İşveren sendikası: İşverenlerin, kendi iş kollarında faaliyet göstermek üzere kurduğu örgüttür.
- Konfederasyon: Farklı iş kollarında kurulu sendikaların, kanundaki şartlarla bir araya gelerek oluşturduğu üst kuruluştur.
Türk hukukunda sendikalar iş kolu esasına göre kurulur; işyeri veya meslek sendikası kurulamaz. Bir işyerinin hangi iş koluna girdiği ise o işyerinde hangi sendikanın örgütlenebileceğini belirler. Bu konunun ayrıntıları için iş kolu maddemize bakabilirsiniz.
Sendika Üyeliği Nasıl İşler?
Sendika üyeliği, sendikal hak ve özgürlüklerin temelini oluşturur:
- Üyelik serbestisi: Hiç kimse sendikaya üye olmaya veya olmamaya zorlanamaz.
- e-Devlet üzerinden başvuru: İşçi sendika üyeliği, e-Devlet kapısı üzerinden yapılan başvurunun sendikaca kabulüyle kazanılır.
- Tek sendika kuralı: İşçi, aynı zamanda ve aynı iş kolunda birden fazla sendikaya üye olamaz.
- Üyelikten çekilme: Üyelikten çekilme de e-Devlet üzerinden bildirimle yapılır.
- Sendikal güvence: İşçiler, sendikaya üye olmaları, olmamaları veya sendikal faaliyetlere katılmaları nedeniyle işe alımda, işin düzenlenmesinde ve fesihte farklı muameleye tabi tutulamaz.
Üyelik sürecinin adımları için sendika üyeliği e-Devlet üzerinden nasıl olur rehberimize bakabilirsiniz.
Türkiye'de Mevzuat Boyutu: Toplu Sözleşme Yetkisi
Bir sendikanın işyerinde toplu iş sözleşmesi yapabilmesi için iki eşiği birlikte aşması gerekir:
| Eşik | Kural (6356 sayılı Kanun) |
|---|---|
| İş kolu barajı | Kurulu olduğu iş kolunda çalışan işçilerin en az %1'ini üye kaydetmiş olmak |
| İşyeri çoğunluğu | Başvuru tarihinde işyerinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasını üye kaydetmiş olmak |
| İşletme çoğunluğu | İşletme düzeyindeki sözleşmede işçilerin %40'ını üye kaydetmiş olmak |
| TİS süresi | 1 yıldan az, 3 yıldan fazla olamaz |
Yetki tespit edilen sendika, işverenle toplu görüşmeye başlar ve süreç toplu iş sözleşmesi ile sonuçlanabilir. Görüşmelerde uyuşmazlık çıkarsa arabuluculuk ve kanunda öngörülen diğer aşamalar devreye girer.
Bu bölüm genel bilgilendirme amaçlıdır; somut sendikal süreçlerde bir iş hukuku uzmanına danışılması önerilir.
Örnek Senaryo
Aşağıdaki durum açıklama amaçlı bir örnektir. 220 çalışanı olan bir ambalaj fabrikasında, bazı çalışanlar ücret artışlarının yetersiz olduğunu düşünerek iş kolundaki bir sendikaya e-Devlet üzerinden üye olmaya başlıyor. Üretim müdürü, sendikaya üye olan çalışanları belirleyip onları fazla mesai listelerinden çıkarmayı öneriyor. İK, bu önerinin sendikal ayrımcılık sayılacağını ve sendikal tazminat riski doğuracağını belirterek reddediyor. Bunun yerine yöneticilere sendikalaşma sürecinde neler söyleyip neler söyleyemeyecekleri konusunda bilgilendirme yapılıyor ve ücret politikasına ilişkin çalışan geri bildirimleri sistematik olarak toplanıyor. Böylece süreç, hukuki risk yaratmadan ve çalışanlarla iletişimi koparmadan yönetiliyor.
Sık Karıştırılan Kavramlar
- Sendika ve dernek: Sendikalar, dernekler gibi tüzel kişiliğe sahiptir; ancak toplu iş sözleşmesi yapma ve grev gibi özel yetkileri vardır ve ayrı bir kanuna tabidir.
- Sendika ve işyeri sendika temsilcisi: Temsilci, sendikanın işyerindeki yetkili kişisidir; sendikanın kendisi değildir.
- Trade union ve labour union: İngilizcede iki ifade de aynı anlamda kullanılır; İngiliz İngilizcesinde "trade union", Amerikan İngilizcesinde "labor union" daha yaygındır.
İK Uygulamasında İpuçları
- Sendikal üyelik bilgisini ayrımcılık riski doğuracak şekilde kullanmayın; bu bilgi aynı zamanda özel nitelikli kişisel veridir.
- Yöneticilerinizi sendikalaşma süreçlerinde iletişim kuralları konusunda bilgilendirin.
- Yetki başvurusu geldiğinde işçi sayısı ve iş kolu verilerinizi hızla doğrulayabilecek bir kayıt düzeni kurun.
- Sendikayla ilişkilerde düzenli, saygılı ve yazılı bir iletişim kanalı oluşturun.
- Toplu görüşme öncesinde ücret, yan hak ve çalışma süresi verilerinizi güncel ve karşılaştırılabilir biçimde hazırlayın; masaya veriyle oturmak görüşmeleri hızlandırır.
Sendikal İlişkilerde Destek
Sendikal örgütlenme, yetki ve toplu görüşme süreçlerini mevzuata uygun yönetmek için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden yararlanabilirsiniz. İlk görüşmemiz ücretsizdir.
İK sözlüğündeki diğer terimler için İK Sözlüğü sayfamıza göz atabilirsiniz.
