İş Kazası (İngilizce: Occupational Accident veya Work Accident), çalışanın işyerinde bulunduğu sırada ya da yürütülen iş nedeniyle ani ve dış etkenli bir olay sonucunda bedenen veya ruhen zarar görmesi ya da hayatını kaybetmesi anlamına gelir. Türk hukukunda kavram hem 6331 sayılı İSG Kanunu'nda hem de 5510 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu'nda tanımlanır.
Bir olayın iş kazası sayılıp sayılmaması; çalışanın SGK'dan alacağı geçici iş göremezlik ödeneği ve sürekli iş göremezlik geliri, işverenin bildirim yükümlülüğü, SGK'nın rücu hakkı ve tazminat davaları gibi pek çok sonucu doğrudan belirler. Bu nedenle iş kazası kavramı işverenleri, İK ve bordro uzmanlarını, İSG profesyonellerini ve hukuk birimlerini yakından ilgilendirir.
İş Kazası Nedir? İki Kanun, İki Bakış
6331 sayılı Kanun iş kazasını, işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hâle getiren olay olarak tanımlar. Bu tanım önleme odaklıdır; amaç kazaların nedenlerini anlamak ve tekrarını önlemektir.
5510 sayılı Kanun ise sosyal sigorta açısından hangi olayların iş kazası sayılacağını sayma yoluyla belirler. Bu tanım, sigortalıya sağlanacak yardımlar bakımından belirleyicidir. Kanunun 13. maddesine göre, sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olay şu durumlardan birinde meydana gelmişse iş kazası sayılır:
- Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada.
- İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle (sigortalı kendi adına bağımsız çalışıyorsa yürüttüğü iş nedeniyle).
- Bir işverene bağlı olarak çalışan sigortalının görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda.
- Emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda.
- Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş-gelişi sırasında.
Her bir hâlin yargı kararlarıyla şekillenen ayrıntıları ve sık tartışılan durumlar için iş kazası nedir, hangi haller sayılır rehberimize göz atabilirsiniz.
İş Kazasının Unsurları
Uygulamada bir olayın iş kazası olarak değerlendirilmesi için genellikle şu unsurlar aranır:
- Sigortalılık: Zarar gören kişinin sigortalı statüsünde olması (sigortasız çalıştırılması iş kazası niteliğini ortadan kaldırmaz, ancak işveren açısından ağır sonuçlar doğurur).
- Kanunda sayılan hâl: Olayın 5510 sayılı Kanun'da sayılan durumlardan birinde gerçekleşmesi.
- Zarar: Bedensel veya ruhsal bir zararın ya da ölümün meydana gelmesi.
- Nedensellik bağı: Olay ile zarar arasında uygun bir bağ bulunması.
Sık Karıştırılan Kavramlar
| Kavram | Temel özellik | Bildirim |
|---|---|---|
| İş kazası | Ani, dış etkenli olay ve zarar | Kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK'ya |
| Meslek hastalığı | İşin niteliği veya yürütüm şartları nedeniyle zamanla gelişen hastalık | Öğrenildikten sonraki 3 iş günü içinde SGK'ya |
| Ramak kala olay | Zarar potansiyeli olan ama zarar doğurmayan olay | SGK'ya değil, işyeri içi kayıt sistemine |
| Trafik kazası | Karayolunda meydana gelen kaza | Kanunda sayılan hâllerden birine girerse iş kazası da sayılır |
Bu ayrım pratikte önemlidir: ramak kala olaylar resmî bildirim konusu olmasa da, iş kazalarını önlemenin en değerli veri kaynağıdır.
İş Kazasının Sonuçları
Bir olay iş kazası olarak kabul edildiğinde birden fazla süreç aynı anda başlar:
- Bildirim: İşveren kazayı 5510 sayılı Kanun uyarınca kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK'ya bildirir.
- Sigorta yardımları: Çalışan geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri gibi yardımlardan yararlanabilir; ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir bağlanır.
- Kaza incelemesi: İSG profesyonelleri kazanın kök nedenlerini araştırır ve risk değerlendirmesini günceller.
- Rücu ve tazminat: Kazada işverenin kusuru varsa SGK rücu edebilir; çalışan veya yakınları ayrıca maddi ve manevi tazminat talep edebilir.
- İdari ve cezai süreç: İş müfettişi incelemesi ve gerekirse ceza soruşturması gündeme gelebilir.
Örnek Senaryo
Aşağıdaki durum örnek amaçlı kurgulanmıştır. Bir gıda dağıtım firmasında çalışan bir satış temsilcisi, şirketin servis aracıyla işe gelirken araç trafik kazasına karışır ve çalışan kolundan yaralanır. Olay işyeri dışında gerçekleşmiş olsa da, çalışan işverence sağlanan bir taşıtla işe gelmektedir; bu nedenle olay 5510 sayılı Kanun kapsamında iş kazası sayılır. İK birimi kazayı yasal süre içinde SGK'ya bildirir ve kolluk tutanağını dosyaya ekler.
İK Uygulamasında İpuçları
- Kaza sonrası ilk saatlerde yapılacakları gösteren kısa bir iç prosedür hazırlayın ve yöneticilere duyurun.
- Bildirim süresinin iş günü üzerinden işlediğini ve hafta sonu kazalarında da takvimin gözetilmesi gerektiğini unutmayın.
- Tanık ifadelerini, fotoğrafları ve olay yeri bilgilerini kazadan hemen sonra kayıt altına alın.
- Her kazadan sonra risk değerlendirmesini ve ilgili eğitimleri gözden geçirin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olaylarda hukuki değerlendirme için bir uzmana danışılmalıdır. İK Partner, iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmeti kapsamında iş kazası prosedürlerinizi, bildirim süreçlerinizi ve İSG kayıtlarınızı birlikte gözden geçirebilir. Ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşabilirsiniz.
İK sözlüğündeki diğer terimler için İK Sözlüğü sayfamıza göz atabilirsiniz.
