Bir işletme muhasebesini bir müşavirlik bürosuna, kargo gönderilerini bir lojistik firmasına, bina güvenliğini ise sahada çalışan bir güvenlik şirketine verebilir. Üçü de günlük dilde "dışarıdan hizmet almak" olarak anılır; ancak hukuki sonuçları birbirinden çok farklıdır. Hizmet alımı ile alt işverenlik farkı, işçilik alacaklarından SGK primlerine kadar kimin neyden sorumlu olduğunu belirler.
Alt işverenlik, İş Kanunu md. 2'de tanımlanmış özel bir ilişkidir ve asıl işvereni alt işverenin işçilerine karşı birlikte sorumlu kılar. Saf bir hizmet alımı veya eser sözleşmesinde ise kural olarak böyle bir sorumluluk doğmaz. Bu nedenle sözleşmenin başlığı değil, ilişkinin gerçek niteliği önemlidir.
Bu yazıda iki ilişkiyi ayırt etmeye yarayan ölçütleri, sınırdaki durumları ve sözleşme kurgusunda dikkat edilmesi gereken noktaları ele alıyoruz.
Alt işverenliğin ayırt edici unsurları
Bir ilişkinin alt işverenlik sayılabilmesi için kanundaki unsurların birlikte bulunması gerekir:
- İş, asıl işverenin işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimiyle ilgili olmalı.
- Alt işveren, aldığı işi asıl işverenin işyerinde veya işyerinin eklentilerinde yapmalı.
- Alt işverenin işçileri sadece o işyerinde, o işte çalıştırılmalı.
- İş, yardımcı iş veya uzmanlık gerektiren asıl iş bölümü olmalı.
Bu unsurlardan özellikle "işin asıl işverenin işyerinde yapılması" ve "işçilerin o işe özgülenmesi" ölçütleri, hizmet alımıyla farkı belirleyen başlıca kriterlerdir.
Hizmet alımı ile alt işverenlik farkı: Karşılaştırma tablosu
| Ölçüt | Alt işverenlik | Hizmet alımı / eser sözleşmesi |
|---|---|---|
| İşin yapıldığı yer | Asıl işverenin işyeri | Çoğunlukla yüklenicinin kendi işyeri |
| İşçilerin durumu | Sadece o işyerine ve işe özgülenmiş | Yüklenici aynı işçilerle birçok müşteriye hizmet verir |
| Talimat ve yönetim | Alt işverende | Yüklenicide; müşteri yalnızca sonucu tanımlar |
| Edimin konusu | Süreklilik gösteren bir işin yürütülmesi | Çoğunlukla belirli bir sonuç veya teslim |
| Asıl işverenin sorumluluğu | İşçilik alacakları ve primlerden birlikte sorumlu | Kural olarak işçilere karşı doğrudan sorumluluk doğmaz |
| İşyeri bildirimi | Alt işveren, sözleşmeyle birlikte bildirim yapar | Yüklenicinin kendi işyeri tescili esastır |
Örneklerle ayrım
Muhasebe hizmeti: Mali müşavirlik bürosu, işi kendi ofisinde, kendi çalışanlarıyla ve aynı anda birçok müşteriye yürütüyorsa, bu tipik bir hizmet alımıdır; alt işverenlik ilişkisi doğmaz.
Kargo ve dağıtım: Kargo firmasının kendi şubeleri ve araçlarıyla, birçok müşteriye hizmet vererek yaptığı taşıma işi, kural olarak alt işverenlik değildir. Ancak firma sadece sizin deponuzda, sizin için görevlendirilmiş işçilerle elleçleme yapıyorsa tablo değişebilir.
Güvenlik ve temizlik: Güvenlik görevlileri veya temizlik personeli sizin işyerinizde, sadece sizin işiniz için çalışıyorsa, bu ilişki genellikle alt işverenlik niteliği taşır.
Bilgi işlem desteği: Uzaktan, yüklenicinin kendi merkezinden birçok müşteriye verilen yazılım desteği hizmet alımı niteliğinde iken; sizin ofisinizde sürekli çalışan ve yalnızca size özgülenmiş bir destek ekibi alt işverenlik tartışmasını beraberinde getirebilir.
Sınırdaki durumlar ve riskler
Uygulamada en çok tartışma, "karma" yapılarda çıkar. Şu durumlarda dikkatli olun:
- Yüklenici işçisinin kısmen sizin işyerinizde çalışması: Örneğin bir teknik servis firmasının teknisyeninin haftanın birkaç günü sizin tesisinizde bulunması. Süreklilik ve özgülenme derecesi arttıkça alt işverenliğe yaklaşılır.
- Tek müşterili yüklenici: Kâğıt üzerinde hizmet alımı görünse de yüklenici fiilen yalnızca sizin için çalışıyorsa, ilişkinin niteliği sorgulanabilir.
- Talimatın sizden gelmesi: Hizmet alımı olarak kurgulanan bir ilişkide yüklenicinin çalışanlarına doğrudan talimat vermek, ilişkiyi hem alt işverenliğe hem de muvazaa tartışmasına yaklaştırır.
Alt işverenlik niteliği taşıyan bir ilişkiyi "hizmet alımı" başlıklı bir sözleşmeyle kurmak, sorumluluğu ortadan kaldırmaz. İlişkinin gerçek niteliği alt işverenlikse, birlikte sorumluluk ve bildirim yükümlülükleri yine uygulanır. Alt işverenliğin kuruluş şartları için alt işveren ilişkisinin kurulma şartları yazımıza bakabilirsiniz.
Doğru nitelendirme için soru listesi
Bir dış hizmet ilişkisini değerlendirirken şu soruları sorun:
- İş nerede yapılıyor: bizim işyerimizde mi, yüklenicinin tesisinde mi?
- Yüklenicinin çalışanları yalnızca bizim işimizde mi çalışıyor?
- Çalışanlara talimatı kim veriyor?
- Bedel bir sonuca veya teslimata mı, yoksa çalışılan kişi-gün sayısına mı bağlı?
- Yüklenicinin başka müşterileri, kendi ekipmanı ve organizasyonu var mı?
- İş süreklilik mi gösteriyor, yoksa belirli bir proje veya teslimle mi sınırlı?
"Bizim işyerimizde, yalnızca bizim için, süreklilik gösteren bir iş" yanıtları ağırlıktaysa ilişkiyi alt işverenlik kurallarına göre yönetmeniz gerekir. Bu durumda ücret kontrolü, SGK takibi ve İSG koordinasyonu gibi yükümlülükler devreye girer; İSG tarafı için alt işveren çalışanlarında İSG koordinasyonu yazımız yol gösterir.
Yanlış nitelendirmenin maliyeti
Nitelendirme hatası iki yönde de sorun yaratır. Gerçekte alt işverenlik olan bir ilişkiyi hizmet alımı sanan işveren, aylık ücret kontrolü ve SGK takibi yapmaz; alt işveren ödeme güçlüğüne düştüğünde birlikte sorumluluğun sonuçlarıyla hazırlıksız karşılaşır. Alt işverenin işyeri bildirimi de eksik kalabilir.
Ters yönde ise saf bir hizmet alımını gereksiz yere alt işverenlik gibi yönetmek, yükleniciden ölçüsüz belge talep etmeye ve ticari ilişkinin gereksiz biçimde karmaşıklaşmasına yol açar. Doğru nitelendirme, kontrol kaynaklarınızı gerçekten riskli ilişkilere yöneltmenizi sağlar.
Sözleşme kurgusunda dikkat edilecekler
- Hizmet alımında sonucu tanımlayın. Teslim edilecek çıktıyı, hizmet seviyesini ve süreyi belirleyin; çalışanların nasıl çalışacağını değil, neyin teslim edileceğini yazın.
- Alt işverenlikte kanuni unsurları eksiksiz düzenleyin. İşin tanımı, niteliği, uzmanlık gerekçesi ve ücret kontrolü gibi hükümleri ekleyin.
- Sözleşme başlığına güvenmeyin. İlişkinin gerçek niteliğini periyodik olarak gözden geçirin; sahadaki uygulama zamanla değişebilir.
Dış kaynak ilişkilerinizi doğru sınıflandırın
Dış kaynak kullanımı doğru kurgulandığında maliyet ve uzmanlık avantajı sağlar; yanlış nitelendirildiğinde ise beklenmedik sorumluluklar doğurur. İK Partner, mevcut hizmet ilişkilerinizi tek tek değerlendirerek hangisinin alt işverenlik kurallarına tabi olduğunu belirler ve gerekli düzenlemeleri önerir. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimiz hakkında bilgi alabilir, ücretsiz ilk görüşme planlayabilirsiniz.
Not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat ve yargı uygulaması değişebilir. Somut durumlar için hukuk danışmanına başvurulmalıdır.
