Üretim tesisleri, iş hukukunun neredeyse bütün başlıklarının aynı anda uygulandığı işyerleridir. Üç vardiya, yüzlerce mavi yaka çalışan, makineler, iş kazası riski, sendika ve toplu iş sözleşmesi, engelli istihdamı kotası ve sipariş dalgalanmaları... Fabrikalarda İK bu nedenle hem büyük ölçekli bir operasyon yönetimi hem de sürekli bir uyum takibi gerektirir. Bir vardiya planındaki hata, aynı anda yüzlerce çalışanı etkileyebilir.
Bu rehberde üretim tesislerinin karşılaştığı temel iş hukuku ve İK konularını, fabrikaya özel bir uyum kontrol listesini, sık yapılan hataları ve bir örnek senaryoyu bulacaksınız. İSG ayrıntıları için ayrı yazılarımıza yönlendirme yapıyor, burada sahadaki bütünsel tabloya odaklanıyoruz.
Fabrikalarda İK: vardiya düzeni ve çalışma süreleri
Kesintisiz üretim yapan tesislerde vardiya düzeni İK'nın temel konusudur. Haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir; denkleştirme uygulanıyorsa günlük çalışma 11 saati aşamaz ve denkleştirme süresi 2 aydır (toplu iş sözleşmesiyle 4 aya kadar).
Gece (20.00–06.00) çalışması 7,5 saati geçemez. Klasik "üç vardiya × 8 saat" düzeninde gece vardiyasının bu sınırı aşmaması için vardiya süresi, ara dinlenmeler ve vardiya rotasyonu birlikte kurgulanmalıdır. Gece vardiyasında sürekli çalıştırma yerine dönüşümlü düzen tercih edilmesi, hem çalışan sağlığı hem de uyum açısından önerilir.
Ara dinlenmeler de çalışma süresine göre belirlenir: 4 saate kadar 15 dakika, 4–7,5 saat arası 30 dakika, 7,5 saatten uzun çalışmada 1 saat. Bant üretiminde ara dinlenmelerin sırayla kullandırılması için yedek operatör planlaması gerekir.
Sipariş dalgalanmaları: fazla çalışma ve telafi
Sipariş yoğunluğunda fazla çalışma, sipariş düşüşünde ise çalışılmayan süreler gündeme gelir. Kurallar şöyledir:
- Fazla çalışma: Haftalık 45 saati aşan çalışma; yazılı onay, saat başı %50 zam, yıllık en çok 270 saat.
- Telafi çalışması: Zorunlu nedenlerle işin durması veya işçiye izin verilmesi gibi hallerde çalışılmayan sürelerin sonradan çalıştırılması. Kanunda belirtilen koşullara ve sürelere uyulması gerekir; usule aykırılığın 2026 idari para cezası her işçi için 4.815 TL'dir. Ayrıntılar için telafi çalışması yazımıza bakabilirsiniz.
- Kısa çalışma: Genel ekonomik, sektörel veya bölgesel kriz ya da zorlayıcı sebeplerle çalışma süresinin önemli ölçüde azalması halinde başvurulabilecek bir araçtır. 2026 yılı için kısa çalışma ödeneğinin aylık üst sınırı 49.545 TL'dir.
İmalatta işveren maliyeti ve prim indirimi
İmalat sektöründeki işverenler, 2026 yılında SGK işveren payında 5 puanlık prim indirimi uygulayabilir (imalat dışında bu oran 2 puandır). Asgari ücretli bir çalışanın 2026 yılı aylık işveren maliyeti:
| Durum | Aylık işveren maliyeti (2026) |
|---|---|
| Teşviksiz | 40.874,63 TL |
| İmalat, 5 puan indirimle | 39.223,13 TL |
| İmalat dışı, 2 puan indirimle | 40.214,03 TL |
İndirimden yararlanmak için işyerinin imalat kapsamında doğru tescil edilmesi ve prim borcu bulunmaması gibi koşulların sağlanması gerekir. Tescil faaliyet kodunuzu ve koşulları mali müşavirinizle birlikte gözden geçirin.
Engelli istihdamı, sendika ve toplu işçi çıkarma
50 veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerlerinde işçi sayısının %3'ü oranında engelli çalıştırılması zorunludur. 2026 yılında çalıştırılmayan her engelli ve her ay için idari para cezası 37.748 TL'dir. Üretim tesislerinde engelli çalışanlar için uygun pozisyonların belirlenmesi ve makul düzenlemelerin yapılması İK'nın sorumluluğundadır.
Sendikalaşmanın yaygın olduğu imalat işyerlerinde toplu iş sözleşmesi, vardiya, ücret ve disiplin konularında belirleyicidir. Sendika, iş kolunda en az %1 üye ve işyerindeki işçilerin yarıdan fazlasını (işletmede %40) üye yapmışsa toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkilidir.
Daralma dönemlerinde toplu işçi çıkarma eşiklerine dikkat edilmelidir: bir ay içinde 20–100 işçili işyerinde en az 10, 101–300 işçide en az %10, 301 ve üzeri işçide en az 30 işçinin çıkarılması toplu işçi çıkarma sayılır ve en az 30 gün önceden bildirim gerektirir.
Fabrika İSG'si
Üretim tesislerinin tehlike sınıfı faaliyet türüne göre değişir; NACE koduna göre tehlike sınıfını kontrol edin. Risk değerlendirmesi çok tehlikelide 2, tehlikelide 4, az tehlikelide 6 yılda bir ve yeni makine ya da proses değişikliğinde yenilenir.
Fabrikalarda öne çıkan riskler:
- Makine koruyucuları, kilitleme-etiketleme ve bakım sırasında enerji izolasyonu
- Gürültü ve titreşim (bkz. gürültü ve titreşim riskleri)
- Kimyasal maddeler, toz ve buharlar
- Forklift ve iç lojistik trafiği
- Tekrarlı hareketler ve ergonomi
İş kazaları SGK'ya 3 iş günü içinde, meslek hastalıkları öğrenildikten sonra 3 iş günü içinde bildirilir. Belirli çalışan sayısının üzerindeki işyerlerinde İSG kurulu kurulması gerekir; eşiği güncel yönetmelikten kontrol edin.
Üretim tesisi için kontrol listesi
- Vardiya planı 45 saat, 11 saat ve gece 7,5 saat sınırlarına uygun mu?
- Fazla çalışma onayları ve 270 saat takibi kişi bazında yapılıyor mu?
- Telafi ve kısa çalışma süreçleri yazılı prosedüre bağlı mı?
- İmalat prim indirimi koşulları doğrulandı mı?
- Engelli istihdam oranı aylık kontrol ediliyor mu?
- Makine bazlı risk değerlendirmesi güncel mi?
- Gece çalışanların periyodik sağlık muayeneleri yapılıyor mu?
- Toplu iş sözleşmesi hükümleri bordroya doğru yansıyor mu?
Sık yapılan hatalar ve örnek senaryo
Sık yapılan hatalar: aylık çalışan sayısı değişirken engelli oranını yılda bir kontrol etmek, sipariş düşüşünde usulsüz telafi uygulamak, vardiya devir sürelerini puantaja yazmamak ve taşeron bakım ekiplerini kilitleme-etiketleme prosedürüne dahil etmemek.
Örnek senaryo: Bir metal parça üreticisi, sipariş artışıyla çalışan sayısını kısa sürede artırıyor ancak engelli istihdam oranını güncellemiyor. Aynı dönemde gece vardiyasını uzatarak 8,5 saate çıkarıyor. Denetimde hem engelli açığı hem de gece çalışması ihlali tespit ediliyor. İşletme, aylık uyum takip tablosu oluşturarak çalışan sayısı, engelli oranı ve vardiya sürelerini her ay kontrol etmeye başlıyor.
Üretim tesisiniz için destek
İK Partner, üretim tesislerine vardiya ve puantaj kurgusu, teşvik ve maliyet analizi, engelli istihdamı ve denetim hazırlığı konularında destek veriyor. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için hukuk danışmanı, İSG profesyoneli veya mali müşavire başvurun.
