Bir şirketin web sitesini yaptırması, avukatına dava takibi vermesi ve bir muhasebe uzmanını kadroya alması; üçü de "birine iş yaptırmak" anlamına gelir. Ancak Türk hukukunda bu üç ilişki farklı sözleşme türlerine karşılık gelir: eser sözleşmesi, vekâlet sözleşmesi ve hizmet sözleşmesi. Eser, vekâlet ve hizmet sözleşmesi farkı, tarafların hangi sonuçtan sorumlu olduğunu, ücretin neye göre ödendiğini, sözleşmenin nasıl sona erdirilebileceğini ve en önemlisi ilişkinin işçilik yükümlülükleri doğurup doğurmadığını belirler.
Uygulamada şirketler, bir ilişkiyi kâğıt üzerinde eser veya vekâlet sözleşmesi olarak kurup fiilen bir hizmet ilişkisi gibi yürütebilir. Bu durumda sözleşmenin adı, hukuki sonucu değiştirmez; ilişki, fiilî niteliğine göre değerlendirilir. Bu nedenle üç sözleşme türünün temel farklarını bilmek, hem doğru sözleşmeyi seçmek hem de gizli işçilik riskini önlemek için önemlidir.
Bu yazıda 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nda düzenlenen bu üç iş görme sözleşmesini işveren gözüyle karşılaştırıyoruz. İçerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir ve somut sözleşmeleriniz için hukuk danışmanınıza başvurmanız gerekir.
Üç sözleşmenin tanımı
Türk Borçlar Kanunu'nda üç sözleşme şöyle tanımlanır:
- Hizmet sözleşmesi (TBK md. 393): İşçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirsiz süreyle iş görmeyi, işverenin de ona zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşme.
- Eser sözleşmesi (TBK md. 470): Yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşme.
- Vekâlet sözleşmesi (TBK md. 502): Vekilin, vekâlet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği sözleşme.
Eser, vekâlet ve hizmet sözleşmesi farkı: Karşılaştırma tablosu
| Ölçüt | Hizmet sözleşmesi | Eser sözleşmesi | Vekâlet sözleşmesi |
|---|---|---|---|
| Borcun konusu | Belirli bir süre boyunca emeğini sunmak | Belirli bir sonucu (eseri) teslim etmek | Bir işi özenle görmek |
| Sonuç sorumluluğu | Sonuç garantisi yok, özenle çalışma borcu | Sonuçtan sorumlu | Sonuç garantisi yok, özen borcu |
| Bağımlılık | Var; talimat ve denetim altında | Yok; yüklenici kendi organizasyonuyla çalışır | Talimata uyma borcu var, ancak bağımlılık zayıf |
| Ücret | Zamana veya işe göre ücret | Eserin bedeli | Kararlaştırılmışsa veya teamül varsa ücret |
| Risk | İşin riski işverende | Eserin tamamlanma riski yüklenicide | İşin sonucu riski vekâlet verende |
| Fesih | Kanundaki bildirim süreleri ve haklı neden kuralları | İş sahibinin kanundaki koşullarla dönme hakkı | Taraflar kural olarak her zaman sona erdirebilir |
| Tipik örnek | Kadrolu muhasebe uzmanı | Web sitesi yapımı, tadilat işi | Avukatlık, danışmanlık, aracılık |
Tablodaki ayrımlar genel eğilimleri gösterir; somut ilişkilerde sınırlar bulanıklaşabilir. Örneğin uzun süreli ve düzenli bir danışmanlık ilişkisi, koşullara göre hizmet sözleşmesine dönüşebilir.
Eser sözleşmesinin temel özellikleri
Eser sözleşmesinde yüklenici, somut ve teslim edilebilir bir sonuç taahhüt eder. Bu sonuç bir yazılım, bir tasarım, bir tadilat ya da bir rapor olabilir. Eser sözleşmesinin işverenler açısından önemli noktaları şunlardır:
- Sonuç odaklılık: Yüklenici, eseri sözleşmeye uygun ve ayıpsız teslim etmekle yükümlüdür.
- Ayıp sorumluluğu: Teslim edilen eserde ayıp varsa iş sahibinin kanunda öngörülen seçimlik hakları doğar.
- Bağımsızlık: Yüklenici işi kendi yöntemleriyle, kendi organizasyonu içinde yapar; iş sahibi ayrıntılı talimat vermez.
- Bedel: Bedel genellikle eserin tamamı için veya aşamalara göre belirlenir; çalışılan süreye bağlı değildir.
Vekâlet sözleşmesinin temel özellikleri
Vekâlet sözleşmesinde vekil, bir sonucu garanti etmez; işi özenle görmeyi üstlenir. Avukatın davayı kazanmayı garanti etmemesi ancak davayı özenle takip etmesi, bunun tipik örneğidir. Önemli noktalar:
- Özen borcu: Vekil, işi sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür.
- Talimata uyma: Vekil, vekâlet verenin talimatlarına uymakla yükümlüdür; ancak bu durum, hizmet sözleşmesindeki bağımlılıkla aynı yoğunlukta değildir.
- Hesap verme: Vekil, yürüttüğü iş hakkında bilgi vermek ve hesap sunmakla yükümlüdür.
- Sona erme: Taraflar kural olarak sözleşmeyi her zaman sona erdirebilir; ancak uygun olmayan zamanda yapılan sona erdirme, karşı tarafın zararını tazmin yükümlülüğü doğurabilir.
İlişki hizmet sözleşmesine ne zaman dönüşür?
Eser veya vekâlet sözleşmesiyle kurulan bir ilişki, şu durumlarda hizmet sözleşmesine dönüşme riski taşır:
- Kişi, belirli bir sonuç yerine sürekli olarak şirketin günlük işlerini yürütmeye başlarsa,
- Sabit mesai saatlerine ve izin onayına bağlanırsa,
- Sonuçtan bağımsız olarak her ay sabit bir ödeme alırsa,
- Şirketin organizasyonuna dahil olur, ekip toplantılarına katılır ve şirket ekipmanıyla çalışırsa.
Bu dönüşümün sonuçları; geriye dönük SGK primleri, kıdem ve ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti gibi işçilik alacakları ve idari para cezaları olabilir. İşçilik alacaklarında zamanaşımı genel olarak 5 yıldır. Bağımlılık göstergelerinin ayrıntılı değerlendirmesi için serbest çalışan mı işçi mi yazımıza, hizmet sözleşmesinin genel kuralları için Borçlar Kanunu hizmet sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.
Doğru sözleşmeyi seçmek için karar soruları
Bir iş ilişkisi kurarken şu soruları sorarak doğru sözleşme türüne yaklaşabilirsiniz:
- Satın aldığım şey somut bir sonuç mu, yoksa belirli bir süre boyunca birinin emeği mi?
- İşin nasıl yapılacağını ben mi belirleyeceğim, yoksa karşı taraf mı?
- Ücreti sonuca göre mi, zamana göre mi ödeyeceğim?
- İlişki belirli bir proje sonunda bitecek mi, yoksa süresiz mi devam edecek?
- Kişi şirketin organizasyonuna dahil olacak mı?
İlk soruların yanıtı "sonuç", "karşı taraf", "sonuca göre" ve "proje sonunda" ise eser sözleşmesi; "emek", "ben", "zamana göre" ve "süresiz" ise hizmet sözleşmesi daha uygun bir çerçeve olabilir.
Sözleşme yapısını doğru kurgulamak için destek
Eser, vekâlet ve hizmet sözleşmesi farkını doğru kavramak, hem ticari ilişkilerinizi sağlıklı yönetmenizi hem de işçilik risklerini önlemenizi sağlar. İK Partner olarak şirketlerin dış hizmet ilişkilerini analiz ediyor, sözleşme yapılarını fiilî duruma uygun hâle getiriyoruz. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimiz hakkında bilgi almak ve ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşabilirsiniz.
