Çalışanın hayatındaki önemli olaylar, yani çocuk sahibi olmak, evlenmek ya da bir yakınını kaybetmek, pek çok işverenin destek olmak istediği anlardır. Doğum yardımı, evlenme yardımı ve ölüm yardımı bu nedenle toplu iş sözleşmelerinde, personel yönetmeliklerinde ve şirket politikalarında sık yer alan sosyal yardımlardır. Bu yardımların bordro boyutu ise diğer yan haklardan biraz farklıdır: SGK mevzuatı bu yardımlara özel bir yer verirken, gelir vergisi tarafında durum daha dikkatli değerlendirme gerektirir.
Bu yazıda doğum, evlenme ve ölüm yardımlarının SGK ve gelir vergisi karşısındaki genel durumunu, bordroda nasıl gösterileceğini, hangi belgelerin isteneceğini ve bu olaylara bağlı yasal izin haklarını bir arada ele alıyoruz.
Doğum Yardımı ve Diğer Sosyal Yardımlar: Kapsam
Bu başlık altındaki yardımlar genellikle tek seferlik ödemelerdir:
- Doğum yardımı: Çalışanın veya eşinin doğum yapması halinde, çoğu zaman çocuk başına ödenen tutar.
- Evlenme yardımı: Çalışanın evlenmesi halinde ödenen tek seferlik tutar.
- Ölüm yardımı: Çalışanın eşi, çocuğu, anne-babası veya kardeşi gibi yakınlarının vefatı halinde çalışana; çalışanın kendisinin vefatı halinde ise mirasçılarına yapılan ödeme.
Bu yardımlar kanunla zorunlu tutulmuş değildir. Dayanakları genellikle toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi, personel yönetmeliği veya yerleşik işyeri uygulamasıdır.
SGK Primi Açısından Durum
5510 sayılı Kanun'un 80. maddesi, prime esas kazancın tespitinde dikkate alınmayacak ödemeler arasında ölüm, doğum ve evlenme yardımlarını sayar. Bu nedenle bu yardımlar, genel kural olarak SGK primine tabi tutulmaz. Ancak istisnadan yararlanmak için ödemenin gerçekten bu niteliği taşıması gerekir:
- Yardım, belirtilen olayın gerçekleşmesine bağlı olarak ödenmelidir.
- Olay belgeyle kanıtlanmalıdır (doğum belgesi, evlilik cüzdanı, ölüm belgesi).
- Ödeme olayla makul bir zaman bağlantısı içinde yapılmalıdır.
- "Doğum yardımı" adı altında düzenli aylık ödeme yapılması, istisna niteliğini tartışmalı hale getirir.
Hangi ödemelerin genel olarak prime tabi olduğuna ilişkin çerçeve için önceki yazılarımıza göz atabilir, somut durumlarda mali müşavirinize danışabilirsiniz.
Gelir Vergisi Açısından Durum
Gelir vergisi tarafında tablo SGK kadar net değildir. Vergi mevzuatında bazı ölüm ve sosyal yardımlara ilişkin istisnalar bulunsa da bu istisnaların kapsamı ödemeyi yapanın ve yardımın türüne göre farklılaşır. Uygulamada özel sektör işverenlerinin ödediği doğum ve evlenme yardımlarının ücret gibi gelir vergisine ve damga vergisine tabi tutulduğu yönünde yaygın bir yaklaşım bulunur; ölüm yardımlarında ise istisna kapsamı ayrıca değerlendirilir.
Bu nedenle pratik önerimiz şudur:
- SGK istisnasını gelir vergisi istisnası gibi uygulamayın; iki alan ayrı kurallara tabidir.
- Her yardım türü için vergi uygulamasını mali müşavirinizden yazılı olarak teyit edin.
- Kesin bir görüş yoksa, ödemeyi vergiye tabi kazanç olarak bordrolamak daha güvenli yoldur.
Bordroda Gösterim
| Yardım | SGK (5510 md. 80) | Gelir vergisi (genel yaklaşım) | Bordro satırı |
|---|---|---|---|
| Doğum yardımı | Prime esas kazanca dahil edilmez | Değerlendirme gerektirir, genellikle tabi | "Doğum yardımı" |
| Evlenme yardımı | Prime esas kazanca dahil edilmez | Değerlendirme gerektirir, genellikle tabi | "Evlenme yardımı" |
| Ölüm yardımı | Prime esas kazanca dahil edilmez | İstisna kapsamı ayrıca değerlendirilir | "Ölüm yardımı" |
Çalışanın kendisinin vefatı halinde mirasçılarına yapılan ölüm yardımı ise ayrı bir dikkat gerektirir: Ödeme artık çalışana değil hak sahiplerine yapıldığından, kime ve hangi belgeyle ödeneceği (veraset ilamı, mirasçılık belgesi gibi) önceden politika metninde tanımlanmalı, ödeme son bordro ile karıştırılmadan ayrıca kayıt altına alınmalıdır.
Bu yardımları brüt ücretin içinde ya da "ek ödeme" gibi genel bir kodla göstermek, SGK istisnasının uygulanmasını zorlaştırır. Her yardım için ayrı bir bordro kodu açmanızı ve kodun SGK parametresini "prime tabi değil" olarak tanımlamanızı öneririz.
Örnek senaryo
Bir imalat işletmesinde toplu iş sözleşmesi, çocuğu olan işçiye doğum yardımı, evlenen işçiye evlenme yardımı ödenmesini öngörüyor. Bir işçi aynı yıl içinde hem evleniyor hem de çocuk sahibi oluyor. Bordro ekibi iki yardımı ilgili ayların bordrosunda ayrı satırlarla gösteriyor, belgeleri özlük dosyasına ekliyor, SGK primi hesaplamıyor ve gelir vergisi uygulamasını mali müşavirin yazılı görüşüne göre yapıyor. Eşi de aynı işyerinde çalışan işçiler için yardımın bir kez mi iki kez mi ödeneceği ise TİS hükmüne göre belirleniyor.
Bu Olaylara Bağlı Yasal İzin Hakları
Sosyal yardımlar isteğe bağlı olsa da aynı olaylara bağlı izin hakları kanunla düzenlenmiştir. Bordro ve puantajda bu izinlerin de doğru işlenmesi gerekir:
- Evlenme izni: 3 gün ücretli izin (İş Kanunu Ek md. 2).
- Ölüm izni: Ana, baba, eş, kardeş veya çocuğun ölümü halinde 3 gün ücretli izin.
- Babalık izni: 7578 sayılı Kanun ile özel sektörde 10 gün.
- Doğum (analık) izni: 24 hafta (doğumdan önce 8, sonra 16 hafta); çoğul gebelikte 26 hafta.
- Süt izni: Çocuk bir yaşına gelinceye kadar günde toplam 1,5 saat.
İzinlerin kullanım kuralları için evlilik, ölüm ve evlat edinme izni yazımıza bakabilirsiniz.
Belge Düzeni ve Kontrol Listesi
- Yardımların dayanağını ve tutarını yazılı politika veya TİS hükmüyle belirleyin.
- Her yardım için gerekli belgeyi tanımlayın (doğum belgesi, evlilik cüzdanı, ölüm belgesi).
- Belgeleri özlük dosyasında, erişimi sınırlı biçimde saklayın ve aydınlatma yükümlülüğünü yerine getirin.
- Bordroda her yardım için ayrı kod açın; SGK parametresini doğru tanımlayın.
- Gelir vergisi uygulamasını mali müşavirinizle yazılı olarak teyit edin.
- Aynı olaya bağlı izinleri puantaja doğru işleyin.
Sosyal Yardım Politikanızı Netleştirin
Doğum, evlenme ve ölüm yardımları, çalışanların en çok hatırladığı jestler arasındadır; doğru kurgulandığında bağlılığı güçlendirir, bordroda yanlış işlendiğinde ise gereksiz prim ödemesine ya da eksik vergi riskine yol açar. İK Partner olarak sosyal yardım politikalarınızı ve bordro parametrelerinizi mevzuat açısından gözden geçiriyoruz. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimiz için ücretsiz ilk görüşme talep edebilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlarınız için mali müşavirinize veya hukuk danışmanınıza başvurmanızı öneririz.
