Engelli Çalıştırma Yükümlülüğü (İngilizce: Mandatory Employment Quota for Disabled Workers), 50 veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işverenlerinin, işçi sayısının %3'ü oranında engelli çalışanı meslek, beden ve ruhsal durumlarına uygun işlerde istihdam etmesi zorunluluğu demektir. Dayanağı 4857 sayılı İş Kanunu md. 30'dur ve aykırılık her ay için idari para cezasına konu olur.
Bu yükümlülük, engelli bireylerin çalışma hayatına katılımını desteklemeyi amaçlar. İşverenler açısından ise kontenjanın doğru hesaplanması, açık pozisyonların zamanında doldurulması ve işyerinin erişilebilir hâle getirilmesi gibi sürekli takip gerektiren bir uyum başlığıdır.
Engelli Çalıştırma Yükümlülüğü Nedir? Kapsamı
Yükümlülüğün temel unsurları şunlardır:
- Eşik: 50 veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerleri.
- Oran: İşçi sayısının %3'ü.
- Uygun iş: Engelli çalışanlar meslek, beden ve ruhsal durumlarına uygun işlerde çalıştırılır.
- Temin yolu: Engelli çalışanlar İŞKUR aracılığıyla temin edilebilir; işveren doğrudan da işe alım yapabilir.
- Kapsam dışı işler: Yer altı ve su altı işlerinde engelli çalıştırılamaz ve bu işlerde çalışanlar kontenjan hesabında dikkate alınmaz.
Kontenjan ve cezaya ilişkin 2026 uygulamasının ayrıntıları için Engelli Çalıştırma Zorunluluğu 2026 rehberimize göz atabilirsiniz.
Kontenjan Nasıl Hesaplanır?
Hesaplamada dikkat edilmesi gereken kurallar şunlardır:
- İl bazında toplam: İşverenin aynı il sınırları içindeki işyerlerinde çalışan toplam işçi sayısı esas alınır.
- Sözleşme türü: Belirli ve belirsiz süreli sözleşmeyle çalışanlar birlikte hesaba katılır.
- Kısmi süreli çalışanlar: Çalışma sürelerine göre tam süreli çalışmaya dönüştürülerek dikkate alınır.
- Kesirler: Yarıma kadar olan kesirler dikkate alınmaz; yarım ve daha fazlası tama tamamlanır.
Örnek hesaplama: İstanbul'daki iki işyerinde toplam 120 işçi çalıştıran bir işveren için 120 × %3 = 3,6 sonucu elde edilir. Kesir yarımdan fazla olduğu için kontenjan 4 engelli çalışan olarak belirlenir.
Türkiye'de Mevzuat Boyutu: İdari Para Cezası
İş Kanunu md. 30'a aykırı olarak engelli çalıştırmayan işverene, 2026 yılı için çalıştırılmayan her engelli ve her ay için 37.748 TL idari para cezası uygulanır. Ceza, açık kalan her pozisyon için her ay ayrı ayrı hesaplanır.
| Durum (örnek) | Hesap | 2026 cezası |
|---|---|---|
| 1 engelli eksik, 1 ay | 1 × 1 × 37.748 TL | 37.748 TL |
| 2 engelli eksik, 3 ay | 2 × 3 × 37.748 TL | 226.488 TL |
| 4 engelli eksik, 6 ay | 4 × 6 × 37.748 TL | 905.952 TL |
Tablodaki rakamlar, 2026 tutarı üzerinden yapılmış örnek hesaplamalardır. Cezanın önlenmesi ve hesaplama ayrıntıları için engelli çalıştırmama cezası yazımıza bakabilirsiniz.
Kontenjan dahilinde engelli çalıştıran işverenler için sigorta primi işveren hissesine ilişkin destekler de bulunmaktadır. Teşvikin oranı ve koşulları için güncel SGK düzenlemelerine ve teşvik rehberlerimize başvurmanızı öneririz.
Engelli Çalışanların Hakları ve Makul Düzenleme
Yükümlülük yalnızca belirli sayıda engelli çalışanı işe almakla sınırlı değildir. İşveren, engelli çalışanların işi fiilen yapabilmesi için gerekli koşulları da gözetmelidir:
- Eşit davranma: Engellilik, İş Kanunu md. 5 kapsamında korunan bir özelliktir; ücret, terfi ve eğitim fırsatlarında ayrım yapılamaz.
- Uygun görev: Çalışanın mesleki becerileri ve sağlık durumu göz önünde tutularak görev tanımı yapılmalıdır.
- Makul düzenleme: Erişilebilir çalışma alanı, uyarlanmış ekipman, esnek çalışma saatleri veya ekran okuyucu gibi yardımcı teknolojiler değerlendirilmelidir.
- İş sağlığı ve güvenliği: Risk değerlendirmesinde engelli çalışanlara özgü riskler ayrıca ele alınmalıdır.
Uygulamaya yönelik öneriler için makul düzenleme rehberlerimize de göz atabilirsiniz.
Örnek Senaryo
Aşağıdaki durum örnek amaçlıdır. Büyüme dönemindeki bir çağrı merkezi, yıl içinde çalışan sayısını 45'ten 70'e çıkarır. İK ekibi işçi sayısı 50'yi geçtiğinde kontenjanın doğduğunu fark etmez ve aylar sonra yapılan bir denetimde iki engelli eksik tespit edilir. Bu süre için ceza riskiyle karşılaşan şirket, sonrasında çalışan sayısını aylık izleyen bir kontrol tablosu oluşturur, İŞKUR'a talep açar ve çağrı merkezinin fiziki erişilebilirliğini iyileştirerek uygun adaylarla görüşmeye başlar.
İK Uygulamasında İpuçları
- Çalışan sayısını il bazında ve aylık olarak izleyin; 50 eşiğine yaklaşırken kontenjan planlaması yapın.
- Pozisyonları işin gerektirdiği nitelikler açısından analiz edin; hangi rollerin makul düzenlemelerle engelli çalışanlara uygun olduğunu belirleyin.
- Engelli bir çalışanın ayrılması halinde açık pozisyonu hızla doldurmak için aday havuzu oluşturun.
- İşyerinde fiziki ve dijital erişilebilirlik ile makul düzenleme ihtiyaçlarını değerlendirin.
- Engelli çalışanlara yönelik ayrımcılık yasağını yöneticilere anlatın; eşit davranma ilkesi bu çalışanlar için de geçerlidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut uygulamalar için bir uzmana danışmanız önerilir.
İK sözlüğündeki diğer terimler için İK Sözlüğü sayfamıza göz atabilirsiniz.
Kontenjan Uyumunda Destek
Engelli istihdamı, yalnızca bir ceza riskini yönetmek değil; doğru planlandığında işletmeye değer katan kapsayıcı bir istihdam politikası kurmaktır. İK Partner'ın iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetiyle kontenjan takibinizi ve işe alım sürecinizi birlikte yapılandırabiliriz. Ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşın.
