Açık Rıza (İngilizce: Explicit Consent), 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nda "belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rıza" olarak tanımlanan, kişinin kendi verilerinin işlenmesine onay vermesi demektir. Açık rıza, KVKK'daki kişisel veri işleme şartlarından biridir; ancak tek şart değildir.
İK uygulamasında açık rıza en sık yanlış anlaşılan kavramlardan biridir. Pek çok işveren, işe girişte çalışana her konuyu kapsayan genel bir rıza formu imzalatarak KVKK uyumunu sağladığını düşünür. Oysa yanlış kurgulanmış bir rıza metni hem geçersiz olabilir hem de işvereni gereksiz risklere açabilir. Bu nedenle kavram İK uzmanlarını, veri sorumlusu adına uyum süreçlerini yürüten ekipleri ve işe alım yöneticilerini doğrudan ilgilendirir.
Açık Rıza Nedir? Geçerlilik Şartları
KVKK'daki tanımdan hareketle, bir rızanın geçerli olabilmesi için üç unsurun birlikte bulunması gerekir:
- Belirli bir konuya ilişkin olmak: Rıza, hangi verinin hangi amaçla işleneceğini açıkça göstermelidir. "Tüm kişisel verilerimin her türlü amaçla işlenmesine onay veriyorum" gibi genel ifadeler bu şartı karşılamaz.
- Bilgilendirilmeye dayanmak: Kişi, rıza vermeden önce verilerinin nasıl işleneceği konusunda bilgilendirilmiş olmalıdır. Bu bilgilendirme aydınlatma yükümlülüğü ile sağlanır.
- Özgür iradeyle açıklanmak: Rıza baskı, zorlama veya bir hizmetin şartına bağlanmadan verilmelidir. Kişi rıza vermeme ve verdiği rızayı geri alma imkânına sahip olmalıdır.
Rıza açıklamasının yazılı olması zorunlu değildir; ancak ispat yükü veri sorumlusunda olduğundan, kayıt altına alınabilir bir yöntemle alınması uygulamada önemlidir.
Diğer İşleme Şartlarıyla İlişkisi
KVKK, açık rızayı kişisel veri işlemenin genel kuralı olarak öngörür; ancak kanunda sayılan diğer şartlardan biri varsa açık rıza aranmaz. Genel nitelikli kişisel veriler için bu şartlar şunlardır:
- Kanunlarda açıkça öngörülmesi.
- Fiilî imkânsızlık nedeniyle rızasını açıklayamayacak durumda olan kişinin hayatı veya beden bütünlüğünün korunması için zorunlu olması.
- Bir sözleşmenin kurulması veya ifasıyla doğrudan ilgili olması.
- Veri sorumlusunun hukuki yükümlülüğünü yerine getirebilmesi için zorunlu olması.
- İlgili kişinin kendisi tarafından alenileştirilmiş olması.
- Bir hakkın tesisi, kullanılması veya korunması için zorunlu olması.
- İlgili kişinin temel hak ve özgürlüklerine zarar vermemek kaydıyla, veri sorumlusunun meşru menfaatleri için zorunlu olması.
Bu nedenle işverenin bordro hazırlamak, SGK bildirimi yapmak veya iş sözleşmesini yürütmek için ihtiyaç duyduğu verilerde açık rıza almasına gerek yoktur; bu işlemler sözleşme ve hukuki yükümlülük şartlarına dayanır. Bu tür işlemler için rıza istemek, rıza geri alındığında işlemenin durması gerektiği izlenimi yaratarak çelişki doğurur.
Özel nitelikli kişisel veriler (sağlık, biyometrik veri, din, sendika üyeliği gibi) için ise ayrı ve daha sıkı bir rejim uygulanır. 2024 yılında yapılan değişiklikle, özel nitelikli verilerde açık rıza dışındaki işleme şartları genişletilmiştir; güncel şartlar için kanunun yürürlükteki metnine bakılmalıdır.
İşyerinde Açık Rıza ve Özgür İrade
İşveren ile çalışan arasındaki ilişki doğası gereği bir bağımlılık ilişkisidir. Bu nedenle çalışanın verdiği rızanın gerçekten özgür iradeye dayanıp dayanmadığı ayrıca değerlendirilmelidir. Rıza vermemenin işe alınmama, terfi edememe veya başka bir dezavantaj sonucu doğurduğu durumlarda rızanın özgürlüğü tartışmalı hâle gelir.
| Durum | Uygun dayanak |
|---|---|
| Bordro, SGK bildirimi, vergi kesintisi | Hukuki yükümlülük |
| İş sözleşmesinin yürütülmesi | Sözleşmenin ifası |
| Çalışan fotoğrafının kurumsal sosyal medyada paylaşımı | Çoğu durumda açık rıza |
| Tamamen isteğe bağlı yan hak programlarında ek veri paylaşımı | Duruma göre açık rıza |
Açık rıza ile aydınlatma arasındaki farkın işyeri uygulamasındaki yansımaları için KVKK açık rıza ve aydınlatma farkı rehberimize göz atabilirsiniz.
Örnek Senaryo
Aşağıdaki durum örnek amaçlı kurgulanmıştır. Bir perakende şirketi, işe girişte tüm çalışanlara bordro, SGK, kamera kaydı ve sosyal medya paylaşımı gibi konuların hepsini kapsayan tek sayfalık bir rıza formu imzalatmaktadır. Uyum incelemesinde, bordro ve SGK işlemlerinin zaten hukuki yükümlülüğe dayandığı, bu konularda rıza istenmesinin gereksiz olduğu tespit edilir. Şirket, aydınlatma metnini ayrı bir belge hâline getirir ve açık rızayı yalnızca çalışan fotoğraflarının tanıtım amaçlı kullanımı için, ayrı ve isteğe bağlı bir onay olarak düzenler.
İK Uygulamasında İpuçları
- Her veri işleme faaliyeti için önce hangi işleme şartına dayandığınızı belirleyin; açık rızayı son seçenek olarak düşünün.
- Açık rıza metnini aydınlatma metninden ayrı tutun.
- Rızayı konu bazında ayrı ayrı alın; tek bir onay kutusuna birden fazla amacı yüklemeyin.
- Rızanın geri alınabileceğini açıkça belirtin ve geri alma yolunu kolaylaştırın.
- Alınan rızaların kaydını ve geri alma taleplerini düzenli olarak saklayın.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut veri işleme süreçleriniz için bir KVKK uzmanına danışılmalıdır. İK Partner, iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmeti kapsamında İK süreçlerinizdeki KVKK dayanaklarını, aydınlatma ve rıza metinlerinizi birlikte gözden geçirebilir. İlk görüşme ücretsizdir.
İK sözlüğündeki diğer terimler için İK Sözlüğü sayfamıza göz atabilirsiniz.
